Ο εγκέφαλος συνεχίζει να αλλάζει σε όλη τη διάρκεια της ζωής μας. Χάρη στην πλαστικότητά του, μπορούμε να μαθαίνουμε, να προσαρμοζόμαστε και να διαμορφώνουμε νέες συνήθειες. Καθοριστικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία παίζουν οι εμπειρίες μας.
Στον σημερινό κόσμο που αλλάζει ταχύτατα, εξυπνάδα θεωρείται η ικανότητα προσαρμογής. Αυτός ο όρος περιλαμβάνει την ψυχολογική και νοητική διεργασία να αποδέχεσαι και το «καινούργιο», να προσπαθείς να το κατανοήσεις και, έπειτα από την κατάλληλη επεξεργασία, τελικά να αλλάζεις τη συμπεριφορά σου. Η αλλαγή θα επιτρέψει την ενσωμάτωση των στοιχείων του καινούργιου που ταιριάζουν στην προσωπικότητα, την ιδεολογία και τον χαρακτήρα σου.
Μπορεί όμως κάποιος να αλλάξει; Να τροποποιήσει τις δεξιότητές του, τις συνήθειές του, τις απόψεις του; Μια πρώτη, επιφανειακή απάντηση θα ήταν «όχι».
Ωστόσο, η επιστήμη και η πραγματικότητα της ζωής δείχνουν ότι ο άνθρωπος μπορεί να αλλάξει, όχι όμως ριζικά και όχι από τη μια μέρα στην άλλη. Αυτή η δυνατότητα οφείλεται στη λειτουργία του εγκεφάλου, ο οποίος ελέγχει τις σκέψεις, τα συναισθήματα, γενικότερα, τη συμπεριφορά.
Η Πλαστικότητα του Εγκεφάλου
Ο εγκέφαλος χαρακτηρίζεται από μια ιδιότητα που ονομάζεται πλαστικότητα (ευπλαστότητα). Είναι η ικανότητά του να τροποποιεί τη λειτουργία του με βάση τα ερεθίσματα που δέχεται. Μάλιστα, έχει βρεθεί ότι η τροποποίηση αυτή μπορεί να ανιχνευτεί σε νευροβιολογικό και ανατομικό επίπεδο.
Παρατηρούνται μικροαναδιατάξεις σε ορισμένα νευρωνικά δίκτυα: κάποιες συνάψεις χάνονται, άλλες δημιουργούνται, άλλες μετακινούνται στον χώρο, άλλες ενδυναμώνονται, δηλαδή λειτουργούν πιο αποδοτικά. Οι πληροφορίες στον εγκέφαλο μεταβιβάζονται μέσω δικτύων νευρώνων (κυττάρων του εγκεφάλου) που επικοινωνούν μεταξύ τους με εξειδικευμένες λειτουργικές δομές, τις συνάψεις.
Η πλαστικότητα είναι μεγίστη κατά την ανάπτυξη του εγκεφάλου, η οποία δεν περιορίζεται μόνο στις πρώιμες φάσεις της ζωής (νηπιακή και παιδική ηλικία), όπως πίστευαν παλιά, αλλά συνεχίζεται και μετά, με ιδιαίτερα σημαντικές τις διεργασίες που συμβαίνουν κατά την εφηβεία.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο προμετωπιαίος φλοιός, που ελέγχει τις ανώτερες εκτελεστικές λειτουργίες (αφηρημένη σκέψη, επιλογή στρατηγικών, λήψη αποφάσεων, έλεγχος των παρορμήσεων, συνειδητότητα κ.ά.). Αυτός συνεχίζει να αναπτύσσεται και να ωριμάζει μέχρι την τρίτη δεκαετία της ζωής. Ως εκ τούτου, η πλαστικότητα συνεχίζει να υπάρχει, σε μικρότερο βέβαια βαθμό, καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής, ακόμη και κατά το γήρας. Γι’ αυτό και μπορούμε να μαθαίνουμε και να αλλάζουμε σε όλη μας τη ζωή.
Ανάμεσα στη Συνήθεια και στην Αλλαγή
Αφού έχουμε τη δυνατότητα να αλλάζουμε, γιατί είναι τόσο δύσκολο να απαρνηθούμε κάποιες συνήθειες, παρόλο που αποφασίζουμε να το κάνουμε; Θα κόψω το τσιγάρο γιατί βλάπτει την υγεία μου, θα σταματήσω να τρώω ανθυγιεινές τροφές και θα χάσω βάρος, θα μειώσω την κατανάλωση αλκοόλ, θα σταματήσω τον τζόγο – μόνο τα λεφτά μου χάνω…
Παίρνω την απόφαση, αλλά δεν καταφέρνω να την εφαρμόσω. Γνωστές καταστάσεις… Πολλές από τις συνήθειες αυτές μας προσφέρουν ευχαρίστηση-ηδονή, γιατί ενεργοποιούν το σύστημα ανταμοιβής του εγκεφάλου. Πώς μπορεί να αντιμετωπιστεί αυτό; Με την παρέμβαση του προμετωπιαίου φλοιού, που με τη δράση του θα ενδυναμώσει τη θέληση και την κινητοποίησή μας για την εφαρμογή της σωστής (κατά τη γνώμη μας) απόφασης, για να ξεπεράσουμε τη συνήθεια, για να αλλάξουμε τρόπο ζωής.
Ένα εύλογο ερώτημα είναι πώς μπορούμε να αυξήσουμε αυτή την εγκεφαλική διεργασία και, ως εκ τούτου, την ευελιξία στη συμπεριφορά μας. Η απάντηση είναι μονολεκτική: μέσω των εμπειριών της ζωής.
Υπάρχουν, όμως, και άλλες εγκατεστημένες συμπεριφορές που θα θέλαμε να αλλάξουμε, στις οποίες δεν παίζει ρόλο το σύστημα ανταμοιβής. Για παράδειγμα, αποφασίζουμε ότι «δεν θα συγχυστώ και δεν θα αφήσω να με επηρεάσει αρνητικά η κακή συμπεριφορά του προϊσταμένου μου».
Και στην εφαρμογή αυτής της απόφασης, που αφορά αλλαγή των συναισθημάτων μας, θα ενεργοποιηθεί ο προμετωπιαίος φλοιός, ο οποίος, ενεργοποιώντας τη λογική, θα ελέγξει τα συναισθήματα. Φυσικά αυτό δεν θα γίνει σύντομα και εύκολα. Ίσως χρειαστεί και η παρέμβαση τρίτων από το οικείο περιβάλλον ή ακόμη και ειδικού, για βοήθεια και ψυχολογική στήριξη.
Εκτός, όμως, από τις εκούσιες αλλαγές, όταν το άτομο επιλέγει να αλλάξει κάτι στη συμπεριφορά του ή γενικά στη ζωή του, υπάρχουν και περιπτώσεις που αλλάζει, φαινομενικά, ακούσια. Για παράδειγμα, όταν κάποιος, για επαγγελματικούς, προσωπικούς ή άλλους λόγους, είναι αναγκασμένος να αλλάξει τόπο διαμονής και να πάει κάπου όπου το κλίμα, η κουλτούρα, η γλώσσα κ.ά. είναι ριζικά διαφορετικά απ’ ό,τι εκεί όπου ζούσε μέχρι τότε.
Στην αρχή νιώθει πολύ ξένος και δυσκολεύεται, αλλά σιγά-σιγά αρχίζει να προσαρμόζεται, να συνηθίζει, να αποδέχεται τη διαφορετικότητα γύρω του, δηλαδή αλλάζει. Οι περιοχές του εγκεφάλου που διαμεσολαβούν αυτές τις ακούσιες διεργασίες αλλαγής είναι ποικίλες, με τα βασικά γάγγλια να διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο.
Από τα παραπάνω προκύπτει ότι μπορούμε να αλλάξουμε και ότι αυτό οφείλεται στην πλαστικότητα του εγκεφάλου. Ένα εύλογο ερώτημα είναι πώς μπορούμε να αυξήσουμε αυτή την εγκεφαλική διεργασία και, ως εκ τούτου, την ευελιξία στη συμπεριφορά μας. Η απάντηση είναι μονολεκτική: μέσω των εμπειριών της ζωής.
Ωστόσο, ακόμη και σε μεγαλύτερη ηλικία ο εγκέφαλος διατηρεί την ικανότητα πλαστικότητας.
Οι Εμπειρίες έχουν τον Πρωταγωνιστικό Ρόλο
Ιδιαίτερα σημαντικές είναι οι πρώιμες εμπειρίες. Τα πρώτα χρόνια της ζωής είναι εξαιρετικά κρίσιμα. Όταν το βρέφος ή το νήπιο μεγαλώνει με τρυφερότητα, ενδιαφέρον, αγάπη (που όμως δεν το «πνίγει») και πολλά ερεθίσματα –οπτικά, ακουστικά, απτικά–, το περιβάλλον αυτό ενισχύει την προσαρμοστικότητα, τις μαθησιακές ικανότητες και γενικότερα την ευελιξία της συμπεριφοράς του.
Καθώς μεγαλώνει, ένα παιδί ή ένας έφηβος χρειάζεται να έρχεται σε επαφή με ποικίλα ερεθίσματα που σχετίζονται με τον δικό του πολιτισμό, με άλλους πολιτισμούς, αλλά και με τον φυσικό κόσμο. Μπορεί να αποκτήσει τέτοιες εμπειρίες διαβάζοντας, παρακολουθώντας θεατρικές παραστάσεις και κινηματογραφικές ταινίες, επισκεπτόμενος εκθέσεις τέχνης, ακούγοντας μουσική και κάνοντας εκδρομές στη φύση, μόνος του, με την οικογένειά του, αλλά κυρίως με τους ομηλίκους του.
Μέσα από τις εμπειρίες εντείνουμε την πλαστικότητα του εγκεφάλου μας. Ακόμη και οι σχετικά αρνητικές εμπειρίες είναι χρήσιμες: «Ό,τι δεν σε σκοτώνει, σε κάνει πιο δυνατό». Οι πρώτες δεκαετίες της ζωής είναι η χρονική περίοδος κατά την οποία η δυναμική της πλαστικότητας είναι μεγίστη.
Ωστόσο, ακόμη και σε μεγαλύτερη ηλικία ο εγκέφαλος διατηρεί την ικανότητα πλαστικότητας. Γι’ αυτό, οι δραστηριότητες που αναφέρθηκαν παραπάνω αποτελούν –παράλληλα με τη σωματική άσκηση– σημαντικές προϋποθέσεις για την υγιή γήρανση.
Η πλαστικότητα του εγκεφάλου είναι μια ιδιότητα που ευνοήθηκε από τη βιολογική εξέλιξη, καθώς προσφέρει στους οργανισμούς σημαντικό πλεονέκτημα επιβίωσης. Σε όλη την ιστορία της ζωής στη Γη, οι άνθρωποι και πολλά άλλα ζώα χρειάστηκε να μάθουν, να αλλάξουν και να προσαρμοστούν σε διαφορετικές συνθήκες, τόσο στο φυσικό όσο και στο κοινωνικό τους περιβάλλον. Η ικανότητα προσαρμογής αύξανε τις πιθανότητες επιβίωσης και αναπαραγωγής, ενώ η αδυναμία ανταπόκρισης στις μεταβαλλόμενες συνθήκες μπορούσε, σε ορισμένες περιπτώσεις, να οδηγήσει ακόμη και στην εξαφάνιση ενός είδους.
Στην περίπτωση του ανθρώπου, η πλαστικότητα του εγκεφάλου και η ικανότητα μάθησης και προσαρμογής συνέβαλαν καθοριστικά στην εξερεύνηση του πλανήτη μας –και σήμερα του Διαστήματος–, καθώς και στην ανάπτυξη της επιστήμης, της τεχνολογίας και του πολιτισμού.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ: