Η Ελληνική Επανάσταση του 1821 είναι ίσως το γεγονός της νεότερης ελληνικής ιστορίας με τις περισσότερες μελέτες και αναφορές. Υπάρχει όμως ένα παράδοξο: για την Οθωμανική Αυτοκρατορία −δηλαδή για το ίδιο το κράτος εναντίον του οποίου στράφηκε η εξέγερση− το γεγονός αυτό παρέμεινε για πολύ καιρό παραμελημένο.
Στα Οθωμανικά Κρατικά Αρχεία της Κωνσταντινούπολης, στα οποία ανατρέχω ως οθωμανολόγος, μελετώντας την Ελληνική Επανάσταση ως μια οθωμανική εμπειρία, σώζονται περίπου 50.000 έγγραφα που σχετίζονται με αυτό που οι πηγές της εποχής ονομάζουν Rum Fesadı − «η στάση των Ρωμιών». Πρόκειται για πραγματικό θησαυρό, που, ευτυχώς, μέρος του είναι προσβάσιμο ήδη από τη δεκαετία του 1940.
Παρ’ όλα αυτά, η σοβαρή έρευνα που στηρίζεται σε οθωμανικά αρχειακά έγγραφα παραμένει μέχρι σήμερα εξαιρετικά περιορισμένη. Μέχρι να ολοκληρώσω τη διατριβή μου και να αρχίσω να δημοσιεύω βιβλία και άρθρα από τη δεκαετία του 2010 και μετά, υπήρχαν ελάχιστες μόνο μελέτες για το θέμα που βασίζονται σε οθωμανικές πηγές.
Αυτό έχει ως αποτέλεσμα, αφενός, πολλά αμφιλεγόμενα ή σκοτεινά ζητήματα της πολιτικής ιστορίας να μένουν ακόμη ανεξερεύνητα και, αφετέρου, να γίνεται ιδιαίτερα δύσκολη η μελέτη του ελληνικού αγώνα για την ανεξαρτησία μέσα στο ευρύτερο αυτοκρατορικό πλαίσιο όπου εξελίχθηκε και, τελικά, ευοδώθηκε.
Αναρωτιόμουν επί χρόνια πώς μπορεί να εξηγηθεί αυτή η έλλειψη ενδιαφέροντος από τους οθωμανολόγους − Τούρκους ή μη.
Επίσης, διαπίστωσα ότι αυτή η αδιαφορία δεν είναι σύγχρονο φαινόμενο. Ακόμη και κατά την ύστερη οθωμανική περίοδο, μόλις λίγα συγγράμματα, απομνημονεύματα και ελάχιστα ξεχασμένα χειρόγραφα ασχολήθηκαν με το ζήτημα, αν εξαιρέσουμε τα χρονικά των επίσημων χρονογράφων της Υψηλής Πύλης.
Η αντίθεση ανάμεσα στον τεράστιο όγκο αρχειακού υλικού −ο οποίος αντανακλά τη σημασία που απέδιδε το οθωμανικό κράτος στην Ελληνική Επανάσταση− και στον ελάχιστο αριθμό δημοσιευμένων μελετών είναι ζήτημα που αξίζει σοβαρό και συστηματικό προβληματισμό.
Ένα «Φανταστικό Μέλος»
Και έχω μια θεωρία: για τον Οθωμανό ιστορικό, το ανεξάρτητο ελληνικό κράτος ήταν σαν ένα «φανταστικό μέλος». Δεν ξέρω αν έχετε ακούσει για το φαινόμενο του φανταστικού μέλους. Στα αγγλικά λέγεται «phantom limb». Πρόκειται για μια παράξενη ιδιαιτερότητα στη σύνδεση νου και σώματος: σε ορισμένες περιπτώσεις, όταν κάποιος χάνει ένα άκρο −ένα χέρι ή ένα πόδι− μπορεί να συνεχίσει να το αισθάνεται: να πονάει, να τον γαργαλάει, να νιώθει ότι είναι ακόμη εκεί, παρόλο που δεν υπάρχει πια.
Κάπως έτσι λειτουργούσε και η Ελλάδα για τους Οθωμανούς διοικητές και διανοούμενους: η παρουσία της ήταν διαρκώς αισθητή, κι όμως η ίδια δεν ήταν εκεί. Και αυτή η απουσία προκαλούσε επίμονο και ανυπόφορο πόνο, καθώς το ελληνικό παράδειγμα αποτελούσε ένα επικίνδυνο προηγούμενο για τις δεκάδες άλλες εθνότητες της αυτοκρατορίας. Τόσο έντονα, ώστε ο επιφανής διανοούμενος του ύστερου 19ου αιώνα, Ahmed Vefik Paşa, μπορούσε να παραλείψει εντελώς την ίδρυση του ελληνικού κράτους στο περίφημο ιστορικό του έργο, στο οποίο διηγείται τα γεγονότα των αρχών του 19ου αιώνα.
Η Ελληνική Επανάσταση σε Μιάμιση Σελίδα
Μετά την ίδρυση της τουρκικής Δημοκρατίας το 1923, η Ελληνική Επανάσταση επίσης δεν αποτέλεσε ιδιαίτερα δημοφιλές ερευνητικό αντικείμενο. Για τους Τούρκους ιστορικούς της πρώιμης δημοκρατικής περιόδου, που επιδίωκαν να απεκδύσουν το νεοπαγές τουρκικό έθνος-κράτος από το οθωμανικό του παρελθόν και που, επιπλέον, επιβαρυνόταν από τη μοναδική ιστορική ιδιαιτερότητα Έλληνες και Τούρκοι να διεξάγουν τους πολέμους της ανεξαρτησίας τους –δηλαδή τα ιδρυτικά γεγονότα των νεότερων ιστοριών τους– ο ένας εναντίον του άλλου, με διαφορά μόλις 100 ετών, η Ελληνική Επανάσταση φαίνεται πως αντιμετωπίστηκε ως κάτι «μη θέμα».
Έτσι, η Ελληνική Επανάσταση καταλαμβάνει στα τουρκικά σχολικά βιβλία μόλις μιάμιση σελίδα, ως ένα από τα γεγονότα που οδήγησαν στη διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Δηλαδή, όσον αφορά το σύγχρονο τουρκικό κοινό, το 1821 μοιάζει με ένα πολύ μακρινό και αδιάφορο παρελθόν. Ειλικρινά, δεν θα ήταν υπερβολή να πει κανείς ότι αυτό το κεφάλαιο της οθωμανικής ιστορίας έχει ξεθωριάσει στη λήθη των ιστορικών αποτυχιών και έχει σχεδόν διαγραφεί από τη συλλογική τουρκική ιστορική μνήμη. Οι Τούρκοι γνωρίζουν ελάχιστα έως τίποτα για την Ελληνική Επανάσταση.
Στην πραγματικότητα, πολύ πριν καν φτάσουμε στο ίδιο το γεγονός της Επανάστασης, είμαι σχεδόν βέβαιος ότι, αν ρωτούσε κανείς τυχαίους περαστικούς στους δρόμους στην Τουρκία ποια είναι η πρωτεύουσα της Ελλάδας, ελάχιστοι θα έδιναν τη σωστή απάντηση. Τα θέματα που αφορούν την Ελλάδα και την ιστορία της δεν απασχολούν ιδιαίτερα το τουρκικό κοινό. Ως προς αυτό, δεν υπάρχει αμοιβαιότητα μεταξύ των δύο χωρών.
Στις μέρες μας, διαθέτουμε πλέον σαφώς καλύτερη κατανόηση της Ελληνικής Επανάστασης ως οθωμανικής εμπειρίας. Ο αριθμός των ιστορικών που ασχολούνται με το θέμα, καθώς και το πλήθος των σχετικών μελετών, έχει αυξηθεί. Όχι θεαματικά, αλλά σίγουρα αισθητά.
Η σχεδόν πλήρης απουσία της Ελληνικής Επανάστασης από την τουρκική ιστοριογραφία δείχνει κάτι βαθύτερο: ότι τα έθνη, εκτός από τη διατήρηση της ζωντανής ιστορικής τους μνήμης, ενίοτε φροντίζουν και τι θα ξεχάσουν.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
Ο Αφορισμός της Επανάστασης Και Η Εθελοδουλία
Προκηρύξεις στην Ευρώπη το 1821: «Το Γλυκύτατον Όνομα της Ελευθερίας»
