Τα αντιβιοτικά άλλαξαν την ιστορία της ιατρικής. Σήμερα, όμως, η αποτελεσματικότητά τους απειλείται από βακτήρια που μαθαίνουν να αντιστέκονται. Η Αθηνά Στούπη εξηγεί πώς φτάσαμε ως εδώ, γιατί η Ελλάδα βρίσκεται στην πρώτη γραμμή του προβλήματος και τι διακυβεύεται για το μέλλον της υγείας μας.
Έχουμε συνηθίσει να αντιμετωπίζουμε τα αντιβιοτικά ως μια σχεδόν αυτονόητη λύση απέναντι στις βακτηριακές λοιμώξεις. Όμως, τι συμβαίνει όταν τα φάρμακα που κάποτε ήταν αποτελεσματικά παύουν να λειτουργούν;
Η μικροβιακή αντοχή είναι ένα από τα σοβαρότερα προβλήματα της δημόσιας υγείας στην εποχή μας. Δεν αφορά μόνο τα νοσοκομεία, τις σύνθετες λοιμώξεις ή τους ανθρώπους που χρειάζονται εντατική θεραπεία. Αφορά και τις καθημερινές μας επιλογές. Ένα αντιβιοτικό που παίρνουμε χωρίς να είναι απαραίτητο, μια συνταγή που δεν ακολουθούμε σωστά, η πεποίθηση ότι ένα ισχυρότερο φάρμακο είναι πάντοτε καλύτερο.
Πώς συνδέονται αυτές οι φαινομενικά ατομικές αποφάσεις με μια απειλή ξεπερνά κατά πολύ τον καθένα από εμάς; Και τι σημαίνει αυτό στην πράξη; Υπάρχει πάντοτε μια εναλλακτική θεραπεία ή κινδυνεύουμε να επιστρέψουμε σε μια εποχή όπου ακόμη και συνηθισμένες λοιμώξεις γίνονταν απειλητικές για τη ζωή;
Η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις χώρες της Ευρώπης με ιδιαίτερα υψηλό φορτίο μικροβιακής αντοχής, γεγονός που κάνει τη συζήτηση ακόμη πιο επείγουσα.
Με την κυρία Αθηνά Στούπη, γιατρό, ειδικευμένη στην Παθολογία και τη Λοιμωξιολογία, επιχειρούμε να κατανοήσουμε τι συμβαίνει μέσα στο βακτήριο, πώς η αντοχή μεταφέρεται από τον έναν άνθρωπο στον άλλο και γιατί η αντιμετώπισή της δεν είναι αποκλειστικά υπόθεση των γιατρών. Αλλά και ποιες αλλαγές μπορούν να κάνουν πραγματική διαφορά και πώς μπορούμε να προστατεύσουμε σήμερα την αποτελεσματικότητα των θεραπειών που θα χρειαστούμε αύριο.
Τι σημαίνει πραγματικά «αντοχή στα αντιβιοτικά»;
Το σημαντικότερο που πρέπει να καταλάβουμε είναι ότι δεν γίνεται ανθεκτικός ο οργανισμός μας στα αντιβιοτικά. Γίνονται ανθεκτικά τα βακτήρια στα αντιβιοτικά.
Πώς γίνεται ανθεκτικό ένα βακτήριο;
Τα ευαίσθητα βακτήρια σκοτώνονται από τα ενδεδειγμένα αντιβιοτικά και εμποδίζουν τον πολλαπλασιασμό τους. Όμως μερικά βακτήρια καταφέρνουν να επιβιώσουν και αποκτούν «ανθεκτικότητα» έναντι των αντιβιοτικών, συνήθως μέσω μεταλλάξεων και άλλων γονιδιακών μηχανισμών. Με αυτόν τον τρόπο, αποκτούν «αντοχή» και σε αυτή την περίπτωση δεν δρουν τα αντιβιοτικά. Αυτά τα βακτήρια επικρατούν και εκεί μπαίνει ο ρόλος της φυσικής επιλογής.
Τα ανθεκτικά βακτήρια μπορούν στη συνέχεια να πολλαπλασιαστούν και να μεταδώσουν τους μηχανισμούς αντοχής στις επόμενες γενιές τους. Επιπλέον, ορισμένα βακτήρια έχουν τη δυνατότητα να ανταλλάσσουν μεταξύ τους γενετικό υλικό, μεταφέροντας γονίδια που τους επιτρέπουν να επιβιώνουν απέναντι σε συγκεκριμένα αντιβιοτικά. Έτσι, η αντοχή μπορεί να εξαπλωθεί ακόμη και μεταξύ διαφορετικών βακτηριακών ειδών.
Είναι σημαντικό να κατανοήσουμε ότι τα αντιβιοτικά δεν δημιουργούν σκόπιμα την αντοχή, ούτε τα βακτήρια προσαρμόζονται επειδή «χρειάζονται» να επιβιώσουν. Αντίθετα, η χρήση των αντιβιοτικών ασκεί επιλεκτική πίεση, ευνοώντας τα βακτήρια που διαθέτουν ήδη ή αποκτούν γενετικά χαρακτηριστικά αντοχής. Όσο περισσότερο εξαπλώνονται αυτά τα βακτήρια τόσο δυσκολότερη μπορεί να γίνει η αποτελεσματική αντιμετώπιση των λοιμώξεων που προκαλούν.
Το πρόβλημα γίνεται ακόμη εντονότερο όταν λαμβάνουμε αντιβιοτικά χωρίς να υπάρχει πραγματική ανάγκη, όπως σε μια ιογενή λοίμωξη, για παράδειγμα το κοινό κρυολόγημα, καθώς τα αντιβιοτικά δεν δρουν εναντίον των ιών.
Γιατί η λανθασμένη ή υπερβολική χρήση αντιβιοτικών επιταχύνει το πρόβλημα;
Η αλόγιστη ή υπερβολική χρήση των αντιβιοτικών ασκεί πίεση στους πληθυσμούς των βακτηρίων, ευνοώντας μέσω της φυσικής επιλογής την επιβίωση και τον πολλαπλασιασμό εκείνων που διαθέτουν μηχανισμούς αντοχής. Κάθε φορά που χρησιμοποιούμε ένα αντιβιοτικό, τα ευαίσθητα βακτήρια εξουδετερώνονται, ενώ όσα είναι ανθεκτικά έχουν περισσότερες πιθανότητες να επιβιώσουν και να πολλαπλασιαστούν. Σταδιακά, τα ανθεκτικά βακτήρια μπορούν να επικρατήσουν και, σε ορισμένες περιπτώσεις, να μεταδώσουν γονίδια αντοχής σε άλλα βακτήρια.
Το πρόβλημα γίνεται ακόμη εντονότερο όταν λαμβάνουμε αντιβιοτικά χωρίς να υπάρχει πραγματική ανάγκη, όπως σε μια ιογενή λοίμωξη, για παράδειγμα το κοινό κρυολόγημα, καθώς τα αντιβιοτικά δεν δρουν εναντίον των ιών. H άσκοπη χρήση τους δεν προσφέρει θεραπευτικό όφελος, αλλά ενισχύει την επιλογή ανθεκτικών μικροοργανισμών. Παράλληλα, η επιλογή ακατάλληλου αντιβιοτικού ή η μη τήρηση των ιατρικών οδηγιών μπορεί να δυσχεράνει την αποτελεσματική αντιμετώπιση μιας λοίμωξης.
Έτσι, λοιμώξεις που μέχρι πρόσφατα θεραπεύονταν σχετικά εύκολα ενδέχεται να απαιτούν πιο σύνθετες αγωγές, μεγαλύτερη διάρκεια θεραπείας ή νοσηλεία. Η ορθολογική χρήση των αντιβιοτικών είναι, επομένως, απαραίτητη τόσο για την προστασία της υγείας κάθε ασθενούς όσο και για τον περιορισμό της εξάπλωσης της μικροβιακής αντοχής.
Αν εγώ χρησιμοποιώ τα αντιβιοτικά σωστά, γιατί με αφορά τι κάνουν οι υπόλοιποι;
Ακόμη κι όταν χρησιμοποιεί κανείς τα αντιβιοτικά σωστά, η αντοχή σε αυτά αφορούν όλους, επειδή τα ανθεκτικά βακτήρια μπορούν να μεταδοθούν από άνθρωπο σε άνθρωπο και να εξαπλωθούν στην κοινότητα. Τα ανθεκτικά βακτήρια μεταδίδονται από άνθρωπο σε άνθρωπο κυρίως μέσω των χεριών, των επιφανειών και της στενής επαφής. Είναι ιδιαίτερα επικίνδυνο στο περιβάλλον του νοσοκομείου, όπου οι ασθενείς είναι επιρρεπείς στις λοιμώξεις λόγω της κακής γενικής τους κατάστασης, ιδιαίτερα οι ανοσοκατεσταλμένοι ασθενείς.
Τα βακτήρια συχνά αποκτούν γρήγορα αντοχή και στα νεότερα αντιβιοτικά. Γίνονται έρευνες και προσπάθειες για άλλες μεθόδους αντιμετώπισης των λοιμώξεων πέρα από τα αντιβιοτικά. Προς το παρόν, τα βακτήρια μας νικούν…
Τι συμβαίνει όταν μια λοίμωξη είναι ανθεκτική στο αντιβιοτικό που θα πρέπει να χρησιμοποιήσουμε;
Όταν μια λοίμωξη είναι ανθεκτική στο αντιβιοτικό που θα χρησιμοποιούσαμε κανονικά, σημαίνει ότι πλέον δεν μπορεί να σκοτώσει ή να αναστείλει σωστά τα βακτήρια που προκαλούν τη λοίμωξη. Σε αυτές της περιπτώσεις πρέπει να δοθεί μία εναλλακτική θεραπεία, που συχνά σημαίνει δεύτερη ή τρίτης γραμμής θεραπεία. Συχνά χρησιμοποιείται συνδυασμός φαρμάκων για την καταπολέμηση της λοίμωξης.
Αυτό συχνά οδηγεί σε σοβαρούς κινδύνους, όπως η ανάγκη εισαγωγής στο νοσοκομείο ή η παράταση της νοσηλείας. Παράλληλα, οι θεραπευτικές επιλογές περιορίζονται σε φάρμακα που πολλές φορές είναι δαπανηρά και δυσεύρετα. Η μη ανταπόκριση στην πρώτη γραμμή φαρμακευτικής θεραπείας μπορεί να προκαλέσει καθυστέρηση στη θεραπεία και να μπει σε κίνδυνο η ζωή του ασθενούς.
Γιατί δεν μπορούμε απλώς να αναπτύσσουμε συνεχώς καινούργια αντιβιοτικά;
Τα βακτήρια αναπτύσσουν ταχέως μηχανισμούς αντοχής μέσω των γονιδιακών μεταλλάξεων. Πλέον, βλέπουμε πολυανθεκτικά και πανανθεκτικά στελέχη βακτηρίων. Οι φαρμακοβιομηχανίες αντιμετωπίζουν μεγάλο πρόβλημα στην ανάπτυξη νέων αντιβιοτικών, διότι χρειάζεται εκτεταμένη και τεχνολογικά προχωρημένη έρευνα, η οποία απαιτεί μεγάλο κόστος και χρόνο.
Επίσης, τα βακτήρια συχνά αποκτούν γρήγορα αντοχή και στα νεότερα αντιβιοτικά. Γίνονται έρευνες και προσπάθειες για άλλες μεθόδους αντιμετώπισης των λοιμώξεων πέρα από τα αντιβιοτικά. Προς το παρόν, τα βακτήρια μας νικούν…
Δεν πρέπει να χρησιμοποιούμε αντιβιοτικά που περίσσεψαν από προηγούμενες θεραπείες, ούτε να τα μοιραζόμαστε με άλλους.
Πόσο μεγάλο είναι το πρόβλημα σήμερα – και ειδικά στην Ελλάδα;
To Ευρωπαϊκό Κέντρο Πρόληψης και Ελέγχου Νοσημάτων (ECDC) ανακοίνωσε το 2020 ότι διαπιστώθηκαν 35.000+ θάνατοι στη Ευρώπη από πολυανθεκτικά στελέχη βακτηρίων. Δυστυχώς, η Ελλάδα είναι από τις πρώτες χώρες στην Ευρώπη που παρουσιάζουν υψηλό ποσοστό πολυανθεκτικών βακτηρίων.
Ο τρόπος αντιμετώπισης είναι ο συνδυασμός πρακτικών παρεμβάσεων στα νοσοκομεία, αλλά και σε άλλες δομές φροντίδας ασθενών, όπως τα γηροκομεία και τα κέντρα αποκατάστασης.
Η αντιμετώπιση της μικροβιακής αντοχής απαιτεί παρεμβάσεις τόσο στην ιατρική πρακτική όσο και στην καθημερινή συμπεριφορά των πολιτών. Στα νοσοκομεία, είναι σημαντικό η συνταγογράφηση των αντιβιοτικών να γίνεται όσο το δυνατόν πιο στοχευμένα, με τη χρήση καλλιεργειών και αντιβιογραμμάτων, ώστε να επιλέγεται το κατάλληλο φάρμακο για το συγκεκριμένο βακτήριο.
Παράλληλα, όταν τα αποτελέσματα των εξετάσεων προσδιορίσουν τον υπεύθυνο μικροοργανισμό, η αρχική θεραπεία ευρέος φάσματος θα πρέπει να επανεκτιμάται έγκαιρα και, όπου ενδείκνυται, να αντικαθίσταται από πιο στοχευμένη αγωγή. Εξίσου σημαντική είναι η αυστηρή τήρηση των κανόνων υγιεινής, με συχνό πλύσιμο των χεριών ή χρήση αντισηπτικού, καθώς και η έγκαιρη αναγνώριση και απομόνωση ασθενών που φέρουν ανθεκτικά βακτήρια.
Καθοριστικό ρόλο έχει, επίσης, η στελέχωση και η αποτελεσματική λειτουργία των επιτροπών λοιμώξεων στα νοσοκομεία, με στόχο την επιτήρηση και τον περιορισμό της μετάδοσης πολυανθεκτικών μικροοργανισμών. Ωστόσο, η ευθύνη δεν περιορίζεται στους επαγγελματίες υγείας.
Οι πολίτες χρειάζεται να κατανοήσουμε ότι τα αντιβιοτικά δεν είναι κατάλληλα για κάθε πυρετό, βήχα ή πονόλαιμο, καθώς δεν δρουν εναντίον των ιών που προκαλούν, για παράδειγμα, το κοινό κρυολόγημα. Δεν πρέπει να χρησιμοποιούμε αντιβιοτικά που περίσσεψαν από προηγούμενες θεραπείες, ούτε να τα μοιραζόμαστε με άλλους. Αντίθετα, οφείλουμε να ακολουθούμε τις οδηγίες του γιατρού και να ζητάμε επανεκτίμηση όταν δεν υπάρχει η αναμενόμενη βελτίωση. Η ορθολογική χρήση των αντιβιοτικών δεν προστατεύει μόνο τον ασθενή που τα λαμβάνει, αλλά συμβάλλει και στη διατήρηση της αποτελεσματικότητάς τους για όλους μας.
Για την Ελλάδα, η μεγαλύτερη θετική πρακτική επίδραση μπορεί να προέλθει από τον συνδυασμό καλύτερου ελέγχου νοσοκομειακών λοιμώξεων, την υπεύθυνη συνταγογράφηση αντιβιοτικών από τους γιατρούς και την αποφυγή άσκοπης χρήσης αντιβιοτικών. Η εμφάνιση και μετάδοση ανθεκτικών βακτηρίων μπορεί να περιοριστεί με τη συνολική προσπάθεια των επαγγελματιών υγείας, αλλά και από τους ίδιους τους πολίτες.
***
Η δρ Αθηνά Θ. Στούπη διευθύνει το Τμήμα Λοιμώξεων και Ταξιδιωτικής Ιατρικής του Ομίλου Ιατρικού Κέντρου Αθηνών. Έχει σημαντική κλινική και εκπαιδευτική εμπειρία στις ΗΠΑ, καθώς διετέλεσε σύμβουλος λοιμωδών νοσημάτων και κλινική εκπαιδεύτρια στην Ιατρική Σχολή Warren Alpert του Πανεπιστημίου Brown, στο Ρόουντ Άιλαντ, όπου εργάστηκε επί επτά χρόνια σε κλινικές ταξιδιωτικής ιατρικής και φυματίωσης. Έχει επίσης βραβευτεί από το Αμερικανικό Κολέγιο Ιατρών. Η εξειδίκευσή της στις λοιμώξεις προσφέρει μια ουσιαστική κλινική οπτική στη συζήτηση για τη μικροβιακή αντοχή και τις προκλήσεις της σύγχρονης θεραπευτικής.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
Πώς Μαθαίνουμε να Μη Μιλάμε για Όσα μας Πονάνε
