Κάνε ένα πείραμα αυτή τη στιγμή – όσο διαβάζεις. Σκέψου τη φράση «οι επιστήμονες». Ποια πρόσωπα σχηματίστηκαν αυτόματα στο μυαλό σου; Αν ήταν άντρες –μάλλον με γκρίζα μαλλιά και ποδιά εργαστηρίου– μη βιαστείς να κατηγορήσεις τον εαυτό σου. Δεν πρόκειται για δική σου προκατάληψη. Πρόκειται για ένα λογισμικό που τρέχει στο κεφάλι σχεδόν όλων μας και που το εγκατέστησαν σιωπηλά οι λέξεις.
Το Φάντασμα Μέσα στη Λέξη
Σε πολλές γλώσσες –γερμανικά, γαλλικά, ισπανικά, ελληνικά– επαναλαμβάνεται το ίδιο «τέχνασμα». Όταν θέλουμε να μιλήσουμε για μια ομάδα ανθρώπων και των δύο φύλων καταφεύγουμε στον λεγόμενο «γενικό αρσενικό»: λέμε «οι αθλητές», «οι γιατροί», «οι πολίτες». Θεωρητικά, εδώ η αρσενική μορφή είναι ουδέτερη – ένα άχρωμο δοχείο που χωράει τους πάντες. Ερευνητές έκαναν την προφανή ερώτηση: ισχύει στ’ αλήθεια;
Η απάντηση αναζητήθηκε σε ένα κομψό πείραμα. Σε γερμανόφωνους συμμετέχοντες, αφού χωρίστηκαν σε ομάδες, ζητήθηκε κάτι απλό: να γράψουν τρία ονόματα που τους έρχονται στο μυαλό για διάφορες κατηγορίες – αθλητές, τραγουδιστές, πολιτικούς. Η μόνη διαφορά ήταν η διατύπωση. Στην πρώτη ομάδα παρουσιάστηκαν επαγγέλματα με γενικό αρσενικό (π.χ. Sportler – αθλητές). Στη δεύτερη, με διπλή αναφορά (π.χ. Sportlerinnen und Sportler – αθλήτριες και αθλητές). Στην τρίτη ομάδα, με τη λεγόμενη μορφή «εσωτερικού Ι» (SportlerInnen), μια συντομογραφία που περιλαμβάνει και τα δύο φύλα.
Το αποτέλεσμα; Όταν χρησιμοποιήθηκε ο γενικός αρσενικός, τα ονόματα που αναφέρονταν ήταν κυρίως ανδρικά. Αντίθετα, όταν χρησιμοποιήθηκαν συμπεριληπτικές μορφές, αυξήθηκε σημαντικά ο αριθμός των γυναικείων ονομάτων. Μόλις, δηλαδή, η γλώσσα έγινε συμπεριληπτική, οι γυναίκες άρχισαν ξαφνικά να εμφανίζονται στη μνήμη.
Με άλλα λόγια, όταν ακούμε αρσενικές μορφές σαν «γενικές» το μυαλό μας γεμίζει άντρες. Η αρσενική λέξη δεν είναι άδειο δοχείο· είναι δοχείο με σχήμα.
Οι Λέξεις Έχουν Συνέπειες
Θα μπορούσε κανείς να πει: «Και λοιπόν; Μια λέξη είναι». Όμως οι λέξεις δεν μένουν μόνο στον νου μας. Από εκεί βγαίνουν και αλλάζουν τον πραγματικό κόσμο.
Όταν τα παιδιά στην έρευνα των Vervecken και συνεργατών από το Πανεπιστήμιο του Βερολίνου διάβαζαν επαγγέλματα με στερεοτυπικά «ανδρικό» προφίλ διατυπωμένα σε γενικό αρσενικό, τα κορίτσια δήλωναν λιγότερο ενδιαφέρον για αυτά και χαμηλότερη εμπιστοσύνη στο ότι θα τα κατάφερναν. Όταν όμως άλλαζε η διατύπωση σε συμπεριληπτική, αυξανόταν και η αυτοπεποίθησή τους.
Σε άλλη μελέτη των Stout και Dasgupta από το Πανεπιστήμιο της Μασαχουσέτης, το γενικό αρσενικό σε αγγελίες και συνεντεύξεις εργασίας μείωνε στις γυναίκες το αίσθημα ότι «ανήκουν» εκεί – και μαζί τη διάθεσή τους να διεκδικήσουν τη θέση. Η λέξη έστελνε ένα διακριτικό μήνυμα: «μάλλον όχι για σένα».
Μελέτη των Horvath και Sczensny έδειξe ότι το ίδιο τέχνασμα μειώνει στα μάτια μας την καταλληλότητα των γυναικών για θέσεις εξουσίας. Με λίγα λόγια, η λέξη δεν αποφασίζει μόνο ποιον θα φανταστούμε. Αποφασίζει και ποιον θα θεωρήσουμε «ταιριαστό» να εξουσιάζει.
Και αυτή είναι η δύναμη της γλώσσας: ξεκινά ως μια αόρατη παραδοχή στο μυαλό και καταλήγει σε πολύ ορατές ανισότητες στον μισθό, στην καριέρα, στην εξουσία.
Η Δύναμη της Συμπερίληψης
Εδώ, όμως, κρύβεται και η αισιόδοξη ανατροπή. Ό,τι έφτιαξε η γλώσσα, μπορεί η γλώσσα να το ξαναφτιάξει αλλιώς.
Όπως είδαμε παραπάνω, μόλις η γλώσσα γίνεται συμπεριληπτική, περισσότερες γυναίκες αρχίζουν να εμφανίζονται στο μυαλό. Και το εύρημα δεν είναι τυχαίο, ούτε μεμονωμένο: επαναλαμβάνεται εδώ και μισό αιώνα, σε γλώσσα μετά τη γλώσσα. Μάλιστα, μια μεγάλης κλίμακας αναπαραγωγή του κλασικού πειράματος σε δώδεκα εργαστήρια και σχεδόν 2.700 συμμετέχοντες επιβεβαίωσε τα ευρήματα: με συμπεριληπτικές γλωσσικές μορφές, οι άνθρωποι θυμούνται περισσότερες γυναίκες.
Πιο πρόσφατα ερευνητικά δεδομένα προσθέτουν μια λεπτή απόχρωση: ορισμένες φορές η συμπεριληπτική γλώσσα δεν «προσθέτει» τόσο γυναίκες όσο αποκαθηλώνει τους άντρες από τη μόνιμη πρωτοκαθεδρία τους στη νοητική εικόνα. Είτε έτσι είτε αλλιώς, η εικόνα γίνεται δικαιότερη.
Και υπάρχει κι ένα πολλαπλασιαστικό φαινόμενο. Όταν τα μέσα ενημέρωσης χρησιμοποιούν συστηματικά συμπεριληπτικές μορφές, τείνουν να τις υιοθετούν στη συνέχεια και οι αναγνώστες. Οι ιστορίες, όπως πάντα, είναι μεταδοτικές.
Δεν είναι τυχαίο ότι πολλά πανεπιστήμια και οργανισμοί έχουν θεσπίσει οδηγίες για συμπεριληπτική γλώσσα στις επίσημες επικοινωνίες τους. Η Ελλάδα δεν αποτελεί εξαίρεση: το Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, για παράδειγμα, έχει εκδώσει αναλυτικό Πρακτικό Οδηγό Συμπεριληπτικής ως προς το Φύλο Γλώσσας για τα διοικητικά του έγγραφα, ενώ αντίστοιχο Οδηγό Συμπεριληπτικής Γλώσσας έχει εκδώσει και το Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Ακόμη και ιδρύματα χωρίς αυτοτελή οδηγό, όπως το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, εντάσσουν τη συμπεριληπτική γλώσσα στο Σχέδιο Δράσης για την Έμφυλη Ισότητα της Επιτροπής Ισότητας των Φύλων τους. Δεν πρόκειται απλώς για συμβολισμό, αλλά για παρέμβαση σε έναν μηχανισμό που επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο φανταζόμαστε ρόλους, ικανότητες και προοπτικές.
Σκεφτόμαστε Όπως Μιλάμε
Η γλώσσα δεν είναι απλώς εργαλείο περιγραφής της πραγματικότητας. Είναι και εργαλείο κατασκευής της. Αν, ακούγοντας «οι επιστήμονες», φανταζόμαστε κυρίως άντρες, τότε οι λέξεις δεν είναι ουδέτερες – είναι φίλτρα.
Στα ελληνικά, όπου το γραμματικό γένος είναι παντού, η συζήτηση έχει τις δικές της εντάσεις. Έχουν προταθεί ακόμη και ριζοσπαστικές λύσεις –ουδέτεροι τύποι σαν «τα φοιτητά» στη θέση του «οι φοιτητές» και «οι φοιτήτριες»–, προτάσεις που προκαλούν μεγάλο ενδιαφέρον.
Συμπερασμα; Η επιστήμη δεν μας λέει τι «πρέπει» να κάνουμε. Μας δείχνει όμως ότι οι λέξεις ενεργοποιούν νοητικές εικόνες – και αυτές οι εικόνες συνδέονται με στερεότυπα, προσδοκίες και επιλογές ζωής. Αν μια μικρή γλωσσική αλλαγή μπορεί να ενισχύσει το αίσθημα του «ανήκω» και να διευρύνει τον ορίζοντα των δυνατοτήτων, τότε ίσως αξίζει να την πάρουμε στα σοβαρά.
Γιατί δεν μιλάμε μόνο όπως σκεφτόμαστε, σκεφτόμαστε και όπως μιλάμε.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ και στο μηνιαίο newsletter No Man’s Land – στο οποίο μπορείτε να κάνετε την εγγραφή σας εδώ.
Η Εποχή του Αγέραστου Προσώπου
