Η Ιαπωνία στα μάτια μας δεν φαντάζει απλώς εξωτική. Αν τοποθετήσουμε την Ελλάδα σε ένα άκρο του πολιτιστικού φάσματος, μοιάζει να βρίσκεται στο ακριβώς αντίθετο. Αυτό το αίσθημα απόστασης, άλλωστε, που δεν αφορά μόνο την Ελλάδα αλλά γενικότερα τη Δύση, έχει τροφοδοτήσει μερικές από τις ωραιότερες κινηματογραφικές ματιές προς την Ιαπωνία.
Στο «Χαμένοι στη Μετάφραση» της Sofia Coppola, το Τόκιο είναι ένας εκθαμβωτικός αλλά ανοίκειος κόσμος, όπου δύο ξένοι προσπαθούν να αποκωδικοποιήσουν όχι μόνο μια άλλη γλώσσα, αλλά και έναν διαφορετικό τρόπο ζωής. Είκοσι χρόνια αργότερα, στις «Υπέροχες Μέρες» του Wim Wenders, το ίδιο Τόκιο αποκαλύπτεται μέσα από μια σχεδόν αντίθετη ματιά: τις μικρές τελετουργίες της καθημερινότητας, την ακρίβεια, τη φροντίδα του κοινού χώρου και την ομορφιά της επανάληψης. Δύο ξένα βλέμματα πάνω στην ίδια χώρα – και δύο υπενθυμίσεις του πόσα διαφορετικά πράγματα μπορεί να νομίζουμε ότι βλέπουμε όταν κοιτάζουμε την Ιαπωνία.
Φέτος, είναι η Τιμώμενη Χώρα στην 90ή Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης. Όσοι καταφέρουν να επισκεφθούν το Περίπτερο 13, θα γνωρίσουν την τεχνολογία αιχμής, τις παραδόσεις και τη γαστρονομία της, καθώς και εκφράσεις του πολιτισμού της – ένα μικρό «ιαπωνικό σύμπαν». Κεντρική ιδέα στον σχεδιασμό του περιπτέρου είναι το takumi, η διαχρονική φιλοσοφία της δεξιοτεχνίας, που εκφράζει τη βαθιά αφοσίωση στην κατάκτηση μιας τέχνης και θεωρείται, μεταξύ άλλων, κινητήρια δύναμη της ιαπωνικής οικονομίας. Στο Περίπτερο 13, το takumi γίνεται η γέφυρα ανάμεσα στην παράδοση και το μέλλον.
Αυτό το «ιαπωνικό σύμπαν» θα πλαισιωθεί από παρουσιάσεις, συζητήσεις, επιχειρηματικές, θεσμικές, εκπαιδευτικές και πολιτιστικές δράσεις, αλλά και ανταλλαγές μεταξύ των δύο χωρών. Γιατί, όσο διαφορετικές κι αν μοιάζουν εκ πρώτης όψεως η Ελλάδα και η Ιαπωνία, πίσω από τις στερεοτυπικές εικόνες που έχουμε για τους δύο πολιτισμούς κρύβονται αρκετές, λιγότερο προφανείς, συγγένειες.
Οι γέφυρες που τις ενώνουν μπορεί να μην είναι πάντοτε ορατές, υπάρχουν όμως. Εξίσου αποκαλυπτικές είναι και οι αποκλίσεις μεταξύ των δύο χωρών.
Τα δέκα σημεία που ακολουθούν κινούνται ανάμεσα στα δύο. Είναι δέκα αφορμές για να κοιτάξουμε λίγο πιο προσεκτικά μια χώρα που μας είναι ταυτόχρονα οικεία και άγνωστη – και να ανακαλύψουμε τι κρύβεται πίσω από τις εικόνες που έχουμε μάθει να συνδέουμε μαζί της.
1. Δύο Χώρες Φτιαγμένες από Θάλασσα και Νησιά: Τόσο η Ελλάδα όσο και η Ιαπωνία είναι στραμμένες προς τη θάλασσα, με εκατοντάδες κατοικημένα νησιά και ισχυρές νησιωτικές κοινότητες – η Ιαπωνία αποτελείται από 14.125 νησιά, από τα οποία κατοικούνται περίπου τα 417. Και αυτή η γεωγραφία έχει διαμορφώσει την οικονομία, τη διατροφή, τις κοινότητες, ακόμη και την αντίληψή τους για τον κόσμο. Και στις δύο χώρες τα νησιά έχουν μεγάλη ποικιλία οικοσυστημάτων και πολιτιστικών χαρακτηριστικών, καθώς και ευπάθεια στις περιβαλλοντικές, κοινωνικοοικονομικές και περιβαλλοντικές αλλαγές.
Υπάρχει μάλιστα ερευνητική συνεργασία Ελλάδας-Ιαπωνίας ακριβώς για τη βιωσιμότητα των νησιών, καθώς αντιμετωπίζουν κοινές προκλήσεις: γήρανση, απομόνωση, υπεραλίευση, κλιματική αλλαγή, ενεργειακή αυτονομία και εγκατάλειψη.
Χαρακτηριστικές είναι η έρευνα «Living With the Sea – Community Fish Stock Management», μια συγκριτική μελέτη που εξετάζει πώς η τοπική κοινότητα διαχειρίζεται τα αποθέματα ψαριών στη χερσόνησο Shiretoko (Ιαπωνία) σε σχέση με τον Κόλπο Καλλονής στη Λέσβο, και το μεταπτυχιακό πρόγραμμα «Islands and Sustainability» με τακτικά workshops που αντιμετωπίζουν τα νησιά των δύο χωρών ως «φάρους βιωσιμότητας», αναλύοντας την προσαρμοστικότητα και την ανθεκτικότητά τους.
Οι πρωτεύουσες, δε των δύο χωρών, αν και δεν συγκρίνονται σε μέγεθος, παρουσιάζουν μια ενδιαφέρουσα δομική συγγένεια: την τεράστια βαρύτητά τους απέναντι στην υπόλοιπη χώρα, που συνεχώς χάνει το ανθρώπινο δυναμικό της.
2. Το Παγκόσμιο Εργαστήριο της Γήρανσης: Κοιτάζοντας την Ιαπωνία, πράγματι, βλέπουμε ορισμένα κομμάτια του δικού μας μέλλοντος. Η Ιαπωνία είναι η πιο γερασμένη κοινωνία στον κόσμο, με πάνω από το 30% του πληθυσμού της να είναι άνω των 65 ετών. Η «κρίση» αυτή έχει γεννήσει μια τεράστια αγορά καινοτομίας: η χώρα έχει γίνει το παγκόσμιο εργαστήριο της «ασημένιας οικονομίας» (silver economy).
Καθώς οι ηλικιωμένοι ελέγχουν το 72% των περιουσιακών στοιχείων, οι επιχειρήσεις επενδύουν σε προϊόντα premium ποιότητας αποκλειστικά για αυτούς: εισαγωγή ρομποτικής φροντίδας και αποκατάστασης, συστήματα παρακολούθησης με τεχνητή νοημοσύνη, ψηφιακές υπηρεσίες υγείας, εξειδικευμένη διατροφή, προσβάσιμος τουρισμός και υπηρεσίες ψηφιακής ένταξης. Ένα προϊόν ή μια υπηρεσία που ανταποκρίνεται στα υψηλά πρότυπα της Ιαπωνίας αποκτά ένα ισχυρό «διαβατήριο» για τις υπόλοιπες αγορές που γερνούν.
Θα μπορούσαμε να πούμε πως οι εταιρείες που σχεδιάζουν προϊόντα για τον 70χρονο καταναλωτή της Ιαπωνίας σήμερα σχεδιάζουν παράλληλα για τον καταναλωτή πολλών περιοχών του κόσμου –μαζί και της Ελλάδας– το 2040. Κάθε δημογραφική τάση που βιώνει η Ιαπωνία τώρα –ελλείψεις εργατικού δυναμικού, πιέσεις στο συνταξιοδοτικό, κατάρρευση της οικογενειακής φροντίδας, κοινωνική απομόνωση των ηλικιωμένων– θα είναι η κυρίαρχη πρόκληση μέσα στα επόμενα 15-20 χρόνια.
3. Όταν η Έλλειψη Εργαζομένων Γίνεται Στοίχημα για την AI: Το πολιτικό κόμμα Team Mirai (με επικεφαλής τη μηχανικό AI και συγγραφέα επιστημονικής φαντασίας Takahiro Anno) κατέβηκε για πρώτη φορά στις εθνικές εκλογές και κέρδισε 11 έδρες στη Βουλή των Αντιπροσώπων, προωθώντας την «ψηφιακή δημοκρατία» (e-democracy) και τη χρήση της AI για την επίλυση της έλλειψης εργατικού δυναμικού στην Ιαπωνία, προτείνοντας την πλήρη αυτοματοποίηση της βιομηχανίας. Το κόμμα στελεχώνεται κυρίως από νέους τεχνολόγους, προγραμματιστές και επιστήμονες δεδομένων (με μέσο όρο ηλικίας τα 39,5 έτη).
Η χώρα, πράγματι, παίρνει το ρίσκο να αντικαταστήσει ανθρώπινες θέσεις εργασίας με AI και αυτοματισμούς. Πολλές μεγάλες εταιρείες, δε, χρησιμοποιούν συστήματα για να «κλειδώσουν» και να αποθηκεύσουν την τεχνογνωσία των έμπειρων μηχανικών που βγαίνουν στη σύνταξη, ώστε να μη χαθεί η γνώση δεκαετιών.
Ο Ren Ito, συνιδρυτής και πρόεδρος της Sakana AI, μιας ιαπωνικής startup με μεγάλη δυναμική, υποστηρίζει πως, στον αγώνα δρόμου για την τεχνητή νοημοσύνη, η Ιαπωνία πρέπει να χαράξει τη δική της πορεία: όχι να επιχειρήσει να δημιουργήσει τη δική της OpenAI, αλλά να αξιοποιήσει την ΑΙ για την επίλυση πραγματικών προβλημάτων, εξασφαλίζοντας πρόσβαση στα καλύτερα εργαλεία για κάθε ανάγκη και προσελκύοντας ταλαντούχους ερευνητές.
Σε αυτή τη διαφορετική διαδρομή, χαρακτηριστικά που αρχικά μοιάζουν με εμπόδιο μπορούν να αποδειχθούν πλεονέκτημα: η σχολαστική προσήλωση της Ιαπωνίας στην ακρίβεια, την ασφάλεια και την αξιοπιστία αποκτά ιδιαίτερη αξία σε εφαρμογές της ΑΙ όπου η εμπιστοσύνη είναι κρίσιμη, όπως η υγειονομική περίθαλψη και τα αυτόνομα συστήματα.
4. Το Μέλλον σε Έκδοση 5.0: Η κοινωνία του μέλλοντος που οραματίζεται η Ιαπωνία έχει όνομα: Society 5.0. Παρουσιάστηκε το 2016 ως το επόμενο στάδιο μετά την κυνηγετική κοινωνία (1.0), την αγροτική (2.0), τη βιομηχανική (3.0) και την κοινωνία της πληροφορίας (4.0).
Στόχος δεν είναι απλώς μια πιο ψηφιακή κοινωνία, αλλά μια ανθρωποκεντρική κοινωνία, στην οποία η AI, η ρομποτική, το Internet of Things και τα δεδομένα αξιοποιούνται για την αντιμετώπιση πραγματικών κοινωνικών προκλήσεων – από τη γήρανση του πληθυσμού και την έλλειψη εργατικού δυναμικού μέχρι την υγεία, τις μετακινήσεις και την κλιματική αλλαγή.
Σε αυτή τη λογική εντάσσεται και η έννοια της «Convergence Knowledge» (So-Go-Chi): η τεχνολογική γνώση από μόνη της δεν αρκεί. Χρειάζεται να συναντήσει τις ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες, ώστε η τεχνολογική πρόοδος να συνυπολογίζει τις ηθικές, νομικές και κοινωνικές της συνέπειες. Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο τι μπορεί να κάνει η τεχνολογία, αλλά και τι κοινωνία θέλουμε να χτίσουμε με αυτήν.
5. Πώς «Κουβαλάς» Έναν Παλιό Πολιτισμό Χωρίς να Μετατρέπεσαι σε Μουσείο; Η εικόνα της Ιαπωνίας ως χώρας της τεχνολογίας συνυπάρχει με μια εξίσου ισχυρή προσήλωση στην παράδοση. Τέχνες και τεχνικές αιώνων, τελετουργίες, τοπικές γιορτές, αρχιτεκτονική και χειροτεχνία παραμένουν ορατό κομμάτι της σύγχρονης ζωής. Ωστόσο, η παράδοση δεν αντιμετωπίζεται αναγκαστικά ως μουσειακό είδος ή ως αντίπαλος της καινοτομίας. Αντίθετα, μπορεί να αποτελέσει και πρώτη ύλη της.
Αν το takumi είναι ο τεχνίτης, η δεξιοτεχνία και η επιδίωξη της τελειότητας, το monozukuri, εκφράζει μια ευρύτερη κουλτούρα του «φτιάχνω», στην οποία συνδέονται η τεχνική γνώση, τα υλικά, η παραγωγή και η συνεχής βελτίωση. Παραδοσιακά υλικά και τεχνικές επανεξετάζονται με σύγχρονα εργαλεία, ενώ η δεξιοτεχνία των τεχνιτών συναντά τον βιομηχανικό σχεδιασμό, τη μηχανική και τη νέα τεχνολογία.
Χαρακτηριστικό είναι ότι το ιαπωνικό κράτος έχει θεσπίσει το Monodzukuri Nippon Grand Award, το οποίο επιβραβεύει, μεταξύ άλλων, την αξιοποίηση παραδοσιακών τεχνικών για την ανάπτυξη καινοτόμων προϊόντων, υλικών και παραγωγικών διαδικασιών.
6. Ρομπότ Μοναχοί σε μια Χώρα που Δηλώνει «Χωρίς Θρησκεία»: Η θρησκευτικότητά της Ιαπωνίας είναι περισσότερο «βιωματική» και «πολιτιστική». Αν και στις επίσημες στατιστικές το 60%-70% των Ιαπώνων δηλώνουν «άθεοι» ή «χωρίς συγκεκριμένη θρησκεία» (mushūkyō), η συντριπτική πλειονότητα συμμετέχει ενεργά σε θρησκευτικές τελετές.
Ο σιντοϊσμός –η γηγενής παράδοση που συνδέεται στενά με τη φύση και τα kami, τις θεότητες ή πνευματικές δυνάμεις που την κατοικούν– και ο βουδισμός, που έφτασε στην Ιαπωνία μέσω της Κίνας και της Κορέας, συνυπάρχουν εδώ και αιώνες. Υπάρχει μάλιστα ένα γνωστό ρητό που αποτυπώνει εύγλωττα αυτή τη συνύπαρξη: «Γεννιέσαι σιντοϊστής, παντρεύεσαι χριστιανός, πεθαίνεις βουδιστής». Τα νεογέννητα συχνά οδηγούνται σε σιντοϊστικά ιερά για ευλογία, πολλοί Ιάπωνες επιλέγουν δυτικού τύπου, χριστιανικούς γάμους χωρίς να είναι χριστιανοί, ενώ περίπου το 90% των κηδειών ακολουθεί βουδιστικά τελετουργικά. Η σχέση με τη θρησκεία είναι έτσι λιγότερο ζήτημα αποκλειστικής πίστης και περισσότερο ένα πλέγμα παραδόσεων και τελετουργιών που μπορούν να συνυπάρχουν.
Με τη μετανάστευση των νέων στις πόλεις και τη γήρανση του πληθυσμού, εκτιμάται ότι έως το 2040 θα εξαφανιστεί το 30%-40% των ναών, ενώ συνέπεια αυτού είναι και η έλλειψη ιερέων. Μια πιθανή απάντηση έρχεται από την τεχνολογία: το 2026, παρουσιάστηκε από ερευνητές του Πανεπιστημίου του Κιότο το Buddharoid, ένα ανθρωποειδές ρομπότ εξοπλισμένο με generative AI, εκπαιδευμένη σε βουδιστικές γραφές. Μπορεί να ακούει τους προβληματισμούς των πιστών και να απαντά αντλώντας από τη βουδιστική διδασκαλία, αλλά και να αναπαράγει χαρακτηριστικές κινήσεις, όπως η υπόκλιση και η ένωση των χεριών σε στάση προσευχής.
7. Όταν το «Δικό μας» Είναι και «Δικό μου»: Η προσφορά προσωπικού χρόνου και εργασίας για το κοινό καλό έχει ισχυρή παρουσία στην ιαπωνική καθημερινότητα και συνδέεται με την έμφαση που δίνει η κοινωνία στη συλλογική ευθύνη.
Ένα χαρακτηριστικό πεδίο είναι τα matsuri, οι τοπικές γιορτές και τα φεστιβάλ – υπολογίζεται ότι κάθε χρόνο πραγματοποιούνται από 100.000 έως 300.000 σε ολόκληρη την Ιαπωνία. Πολλά οργανώνονται από τις ίδιες τις κοινότητες, γύρω από σιντοϊστικά ιερά ή βουδιστικούς ναούς, με την προετοιμασία και τη διεξαγωγή τους να βασίζεται σε σημαντικό βαθμό στη συμμετοχή των κατοίκων – η καθαριότητα έχει ιδιαίτερη θέση στην ιαπωνική κουλτούρα, με ρίζες που φτάνουν και στις έννοιες της καθαρότητας και του εξαγνισμού του σιντοϊσμού. Στο Obon, για παράδειγμα, μια από τις σημαντικότερες περιόδους του ιαπωνικού ημερολογίου, οι οικογένειες επιστρέφουν συχνά στους τόπους καταγωγής τους, και καθαρίζουν τους οικογενειακούς τάφους για να τιμήσουν τους προγόνους τους.
Η ιδέα ότι ο κοινός χώρος είναι και προσωπική ευθύνη καλλιεργείται από πολύ νωρίς. Στα ιαπωνικά σχολεία, οι μαθητές συμμετέχουν στον καθαρισμό των αιθουσών, των διαδρόμων και άλλων κοινόχρηστων χώρων. Το sōji αντιμετωπίζεται ως μέρος της εκπαιδευτικής διαδικασίας: τα παιδιά μαθαίνουν να φροντίζουν τον χώρο που χρησιμοποιούν και να μοιράζονται την ευθύνη για αυτόν.
8. Το Τίμημα της Αρμονίας: Η συλλογική αρμονία –το περίφημο wa– αποτελεί κεντρική αξία της ιαπωνικής κοινωνίας. Η ανάγκη να μη διαταράσσεται η ομάδα, να τηρούνται οι κοινωνικοί κώδικες και να εκπληρώνει κανείς τον ρόλο που αναμένεται από αυτόν έχει συμβάλει στη δημιουργία μιας κοινωνίας ασφαλούς και λειτουργικής. Δημιουργεί, όμως, και ισχυρές πιέσεις στο άτομο. Δεν είναι τυχαίο ότι μία από τις γνωστότερες ιαπωνικές παροιμίες λέει: «Το καρφί που προεξέχει, σφυρηλατείται».
Μία από τις πιο ανησυχητικές εκφάνσεις της κοινωνικής απομόνωσης είναι το kodokushi, οι «μοναχικοί θάνατοι» ανθρώπων που, σε ορισμένες περιπτώσεις, εντοπίζονται αρκετό καιρό αργότερα. Η μοναξιά απασχολεί πλέον και θεσμικά την Ιαπωνία: το 2021 δημιουργήθηκε ειδική υπουργική αρμοδιότητα για τη μοναξιά και την κοινωνική απομόνωση, ενώ από το 2024 ισχύει ειδικός νόμος για την αντιμετώπισή τους. Παράλληλα, το φαινόμενο των hikikomori –ανθρώπων που αποσύρονται για μεγάλα χρονικά διαστήματα από την κοινωνική ζωή– αφορά, σύμφωνα με κυβερνητική εκτίμηση, περίπου 1,46 εκατομμύρια Ιάπωνες 15-64 ετών.
Οι πιέσεις γίνονται ορατές και στις σχέσεις μεταξύ των φύλων: οι γυναίκες εξακολουθούν να επωμίζονται δυσανάλογο μέρος της φροντίδας του σπιτιού και των παιδιών, ενώ συναντούν σημαντικά εμπόδια στην επαγγελματική εξέλιξη. Η Ιαπωνία παραμένει, άλλωστε, πολύ χαμηλά μεταξύ των αναπτυγμένων χωρών στους διεθνείς δείκτες ισότητας των φύλων.
Την ίδια στιγμή, όλο και περισσότεροι νέοι καθυστερούν ή απορρίπτουν τη δημιουργία οικογένειας, σε μια χώρα όπου η απόκτηση παιδιών εξακολουθεί να συνδέεται σχεδόν αποκλειστικά με τον γάμο. Μέσα σε αυτή την αλλαγή γεννήθηκε και ο όρος sōshoku-danshi–«φυτοφάγοι άνδρες»– για τους νέους που απομακρύνονται από το παραδοσιακό πρότυπο του διεκδικητικού άντρα, δείχνοντας μικρότερο ενδιαφέρον για τις ερωτικές σχέσεις και τον γάμο.
Η μοναξιά, η κοινωνική απόσυρση, οι έμφυλοι ρόλοι και η απομάκρυνση από τον γάμο δεν έχουν κοινή αιτία, ούτε αποτελούν αποκλειστικά ιαπωνικά φαινόμενα. Στην Ιαπωνία, όμως, συναντιούνται με έναν ιδιαίτερα απαιτητικό κόσμο εργασίας, με ισχυρές κοινωνικές προσδοκίες και μια δημογραφική κρίση που τα μετατρέπει από προσωπικές επιλογές και δυσκολίες σε ζητήματα που αφορούν το μέλλον ολόκληρης της χώρας.
9. Από το Cool Japan στο Global Mainstream: Για δεκαετίες, η ιαπωνική ποπ κουλτούρα αντιμετωπιζόταν στη Δύση ως ένας συναρπαστικός αλλά κάπως ιδιαίτερος κόσμος: manga, anime, video games, Godzilla, Pokémon. Σήμερα, όμως, η Ιαπωνία δεν εξάγει απλώς πολιτισμό, αντίθετα ένα μέρος της κουλτούρας της έχει γίνει mainstream παγκόσμια κουλτούρα.
Το μέγεθος είναι πλέον και οικονομικό. Ήδη από το 2022, η αξία της διεθνούς επέκτασης της ιαπωνικής βιομηχανίας περιεχομένου είχε φτάσει τα 4,7 τρισεκατομμύρια γιεν – μέγεθος συγκρίσιμο με τις εξαγωγές της χαλυβουργίας και σχεδόν όσο εκείνες των ημιαγωγών. Anime, manga και games αποτελούν φυσικά μεγάλο μέρος αυτής της επιτυχίας, με την ιαπωνική κυβέρνηση να αντιμετωπίζει πλέον το content ως στρατηγική βιομηχανία και να επιδιώκει δραστική αύξηση της παρουσίας του στις διεθνείς αγορές.
Ίσως η πιο απρόσμενη ένδειξη αυτής της πολιτιστικής εξωστρέφειας βρίσκεται στα βιβλιοπωλεία. Το 2025, οι επτά συγγραφείς μεταφρασμένης λογοτεχνίας με τις υψηλότερες πωλήσεις στη Βρετανία ήταν όλοι Ιάπωνες, ενώ από τους 50 πρώτους οι 24 προέρχονταν από την Ιαπωνία. Ανάμεσά τους βρίσκονται δημιουργοί manga, αλλά και συγγραφείς που εκπροσωπούν ένα εντυπωσιακά ευρύ φάσμα: από την Asako Yuzuki και τη Mieko Kawakami μέχρι τον Toshikazu Kawaguchi και, φυσικά, τον Haruki Murakami. Δεν είναι τυχαίο ότι το 2027 η Ιαπωνία θα βρεθεί στο επίκεντρο της London Book Fair ως Market Focus Country.
Χωρίς να το αντιληφθούμε, μάθαμε να διαβάζουμε, να βλέπουμε, να ακούμε και να καταναλώνουμε ιστορίες με ολοένα και περισσότερο ιαπωνικό DNA.
10. Όταν η Ελληνική Φιλοξενία Συναντά το Omotenashi: Μια συγγένεια ανάμεσα στην Ελλάδα και την Ιαπωνία ταιριάζει ιδιαίτερα στη φετινή ΔΕΘ: η σημασία που αποδίδουν και οι δύο πολιτισμοί στη φιλοξενία.
Στην Ιαπωνία υπάρχει το omotenashi, μια έννοια που δύσκολα μεταφράζεται με μία λέξη. Περιγράφει μια μορφή φιλοξενίας στην οποία η φροντίδα του επισκέπτη εκφράζεται μέσα από την προσοχή στη λεπτομέρεια και κυρίως μέσα από την ικανότητα να προβλέψεις τι μπορεί να χρειαστεί πριν ακόμη το ζητήσει. Είναι μια φιλοξενία διακριτική, προνοητική, συχνά σχεδόν αόρατη.
Η ελληνική φιλοξενία έχει διαφορετικούς κώδικες. Τείνει να είναι περισσότερο προσωπική, αυθόρμητη και πληθωρική: το τραπέζι που γεμίζει συχνά χωρίς προγραμματισμό, το «κάτσε λίγο ακόμα», η οικειότητα που μπορεί να δημιουργηθεί σχεδόν αμέσως. Δύο διαφορετικοί τρόποι, δηλαδή, να εκφραστεί ουσιαστικά η ίδια πρόθεση: να κάνεις τον ξένο να αισθανθεί ότι, για όσο βρίσκεται κοντά σου, δεν είναι ακριβώς ξένος.
Καθώς στην 90ή ΔΕΘ η Ελλάδα υποδέχεται την Ιαπωνία ως Τιμώμενη Χώρα, θα έχει ενδιαφέρον να δούμε τι συμβαίνει όταν η ελληνική φιλοξενία συναντά το ιαπωνικό omotenashi.
***
Αν μπορούσα σήμερα να το συζητήσω ξανά με τη Γιούα, πιθανότατα θα γελούσαμε με εκείνο το «θα δούμε» που είχε ξενίσει τόσο τους γονείς της. Αλλά τώρα θα της έλεγα ότι, ψάχνοντας λίγο περισσότερο τη χώρα της, κατάλαβα πως ίσως ούτε η Ιαπωνία έχει τελικά όλες τις απαντήσεις.
Γιατί πίσω από την εικόνα μιας χώρας βαθιά παραδοσιακής και ταυτόχρονα φουτουριστικής, προσηλωμένης στη συλλογικότητα και σχολαστικής στον σχεδιασμό του μέλλοντος, υπάρχουν προβλήματα για τα οποία κανείς δεν έχει ακόμη έτοιμες λύσεις – από τη γήρανση και τη μοναξιά μέχρι τη σχέση μας με την τεχνολογία.
Το «θα δούμε», τελικά, μπορεί να μη φανερώνει μια ελληνική υπεκφυγή ή μια ιαπωνική αμηχανία απέναντι στην αοριστία, αλλά να είναι η πιο ειλικρινής απάντηση για έναν κόσμο που αλλάζει γρηγορότερα απ’ όσο μπορούμε να τον σχεδιάσουμε. Και καθώς η Ιαπωνία βρίσκεται ήδη αντιμέτωπη με κάποιες από τις αλλαγές που πλησιάζουν και εμάς, αξίζει να κοιτάμε προς το μέρος της – τόσο για όσα έχει να μας μάθει όσο και για όσα θα θέλαμε να κάνουμε διαφορετικά.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
