Η «έκρηξη» των podcasts δεν είναι απλώς αίσθηση, αλλά διεθνής πραγματικότητα. Το 2025, το παγκόσμιο κοινό αυξήθηκε κατά περίπου 6,8% σε σχέση με το 2024. Βρισκόμαστε σε μια κομβική μεταβατική περίοδο που η ανάγκη για γρήγορη κατανάλωση πληροφορίας μοιάζει να κυριαρχεί. Άραγε, τα podcasts «έξυπνους» ή απλώς δημιουργούν την ψευδαίσθηση της γνώσης; Είναι η επιμονή στο «χαρτί» μια τελευταία άμυνα της κριτικής σκέψης;
Τα ομηρικά έπη, η «Ιλιάδα» και η «Οδύσσεια», επέζησαν πριν από τη γραφή μέσω της προφορικής απαγγελίας. Από τους ραψωδούς, τους επαγγελματίες αφηγητές που ύφαιναν τις ιστορίες θεών και ηρώων με τη συνοδεία της λύρας. Και πολλές άλλες ιστορίες διαπέρασαν τους αιώνες, από στόμα σε στόμα, έγιναν συλλογική κληρονομιά, παράδοση, τρόπος να ερμηνεύουμε τον κόσμο χάρη στους παραμυθάδες, ικανούς μάστορες της εξιστόρησης. Κι αν φτιάχναμε μια εικόνα με τη φαντασία μας για το μακρινό τότε, θα ήταν γύρω από μια φωτιά, εκείνους να φτιάχνουν τις ιστορίες τους κάθε φορά από την αρχή και τους ακροατές τους να κρέμονται από τα χείλη τους.
Αν και έχουν περάσει χιλιάδες χρόνια από την προφορική κουλτούρα, η ουσία παραμένει η ίδια.
Σήμερα, η φωτιά έχει αντικατασταθεί από το μπλε φως του κινητού και ο παραμυθάς από τον «οικοδεσπότη» ενός δημοφιλούς podcast. Αν και έχουν περάσει χιλιάδες χρόνια από την προφορική κουλτούρα, η ουσία παραμένει η ίδια.
Από τον Ραψωδό στον Host
Σύμφωνα με πρόσφατα στοιχεία της NielsenIQ για την αγορά της Μεγάλης Βρετανίας −που συχνά λειτουργεί ως προπομπός των παγκόσμιων τάσεων−, οι πωλήσεις μη μυθοπλασίας (non-fiction) δέχονται ισχυρές πιέσεις, με τον όγκο τους να μειώνεται κατά 8,4% μέσα σε έναν χρόνο. Την ίδια στιγμή, τα audiobooks και τα podcasts γνωρίζουν εκρηκτική άνοδο. Ο εκδότης Holly Harley (Head of Zeus) ισχυρίζεται πως τα podcast βρίσκονται σε άμεσο ανταγωνισμό με το βιβλίο γνώσεων.
Οι αναγνώστες, εξαντλημένοι από μια ζοφερή επικαιρότητα, αναζητούν την «απόδραση», στρέφονται στη λογοτεχνία – και μια κατηγορία που γνωρίζει εντυπωσιακή άνθηση είναι τα ρομαντικά μυθιστορήματα (rom-coms) ή εκείνα που συνδυάζουν ρομαντισμό και φαντασία (romantasy).
Κι όταν θέλουν να μάθουν κάτι, προτιμούν την ευκολία του ήχου.
Ένα μέρος της κρίσης στο πεδίο της μη μυθοπλασίας, λένε οι ίδιοι οι συγγραφείς, οφείλεται στις επιλογές της εκδοτικής βιομηχανίας. Πολλά σύγχρονα βιβλία χαρακτηρίζονται «Instagram-coded», σχεδιασμένα για να δείχνουν ωραία σε μια φωτογραφία, γραμμένα από influencers με πολλούς followers, αλλά χωρίς απαραίτητα πρωτότυπες ιδέες, ώστε να μας κάνουν να αναρωτιόμαστε: «Χρειαζόταν αυτό να γίνει βιβλίο; Ή θα μπορούσε να είναι ένα κείμενο-λεζάντα;»
Ενώ το podcast μας δίνει το «τι», το βιβλίο μας μαθαίνει το «γιατί».
Η Ψευδαίσθηση της Γνώσης
Μια ενδιαφέρουσα επιστημονική άποψη σε ό,τι αφορά τα podcasts κάνει λόγο για «ψευδαίσθηση του επεξηγηματικού βάθους», δηλαδή ότι με τη διάδοσή τους οι άνθρωποι υπερεκτιμούν την κατανόησή τους για το πώς λειτουργούν τα πράγματα, πιστεύουν ότι μπορούν να τα εξηγήσουν σε μεγαλύτερο βάθος από ό,τι μπορούν στην πραγματικότητα.
Επιπλέον, ακούγοντας μια συζήτηση 40 λεπτών ενώ οδηγούμε, ο εγκέφαλός μας δημιουργεί μια «παγίδα οικειότητας». Αναγνωρίζουμε τις λέξεις και νιώθουμε ότι κατανοούμε αυτό που μας διηγούνται, αλλά στερούμαστε τη βαθιά τεκμηρίωση και τη λογική δομή που μπορεί να προσφέρει ένα βιβλίο.
Ενώ το podcast μας δίνει το «τι», το βιβλίο μας μαθαίνει το «γιατί».
Αυτή η στροφή στην προφορικότητα αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε. Στο βιβλίο κρίνεις το επιχείρημα, στο podcast κρίνεις τον άνθρωπο. Η αλήθεια παύει τότε να είναι αντικειμενική και γίνεται ζήτημα «συμπάθειας» προς τον ομιλητή – κάτι που συχνά ενισχύει τη δημιουργία στρατοπέδων και πόλωσης.
Άρα, αυτό σημαίνει ότι η κριτική σκέψη υποχωρεί; Ότι όσο η αγορά των podcast μεγεθύνεται τόσο η εμπεριστατωμένη σκέψη, η εμβριθής μελέτη, η διείσδυση σε σύνθετες έννοιες εξασθενεί;
Σε έναν κόσμο απομονωμένο, τα podcasts προσφέρουν την αίσθηση της κοινότητας και της συντροφιάς.
Γνώση Προσιτή, Γνώση που Μοιράζεται
Καταρχήν, όταν μιλάμε για υποχώρηση της μη μυθοπλασίας, θα πρέπει να ορίσουμε τη μη μυθοπλασία. Να λάβουμε υπόψη πως στη μη μυθοπλασία εντάσσεται ένα πολιτικό δοκίμιο αλλά και ένα βιβλίο αυτοβελτίωσης − τα οποία επίσης γνωρίζουν μεγάλη άνθηση.
Και πως αυτό το οικοσύστημα που αναπτύσσεται, τα podcast παράλληλα με τα βιβλία, θα μπορούσε να μην είναι κατ’ ανάγκην ανταγωνιστικό. Αντίθετα, οι δύο αυτοί φορείς της γνώσης συχνά αλληλοϋποστηρίζονται. Η τεράστια δημοτικότητα των podcast που έχουν ως αντικείμενο την ιστορία, λειτουργούν ως ενισχυτές των ιστορικών βιβλίων, αποτελούν ένα είδος προθάλαμου.
Ο Walter Ong, ιστορικός και φιλόσοφος, με κύριο ενδιαφέρον τη μετάβαση από την προφορικότητα στον γραμματισμό, υποστήριζε ότι η γραφή είναι «τεχνολογική» και ψυχρή. Ενώ η φωνή μεταφέρει συναίσθημα. Σε έναν κόσμο απομονωμένο, τα podcasts προσφέρουν την αίσθηση της κοινότητας και της συντροφιάς.
Μέσω των podcast, επίσης, η γνώση «δραπετεύει» από τον κόσμο των ακαδημαϊκών εκδόσεων και φτάνει στον καθένα μας. Οδηγώντας δύο ώρες την ημέρα, μπορούμε να μάθουμε για την αστροφυσική ή την ιστορία, κάτι που δεν μπορεί να μη μαθαίναμε ποτέ αν έπρεπε να διαβάσουμε ένα πολυσέλιδο βιβλίο στο σπίτι.
Ορισμένοι μελετητές λένε ότι το πέρασμα στην προφορικότητα δεν σημαίνει ότι επιστρέφουμε στο παρελθόν, αλλά ότι δημιουργούμε κάτι νέο, συνδυάζοντας την ταχύτητα του λόγου με τη δυνατότητα να αναζητήσουμε άμεσα τις πηγές στο ψηφιακό σύμπαν.
Η Ελληνική Ανθεκτικότητα
Και ενώ διεθνώς το δοκίμιο πιέζεται από την «αυτοβελτίωση», στην Ελλάδα η μη μυθοπλασία παρουσιάζει μια ενδιαφέρουσα ανθεκτικότητα. Αν θεωρήσουμε πως η στροφή που παρατηρείται από το πολιτικό δοκίμιο, για παράδειγμα, στα βιβλία αυτοβελτίωσης φανερώνει και μια πολιτισμική στροφή από το σσυλλογικό στο ατομικό, από το «εμείς» στο «εγώ», η ελληνική εκδοτική παραγωγή μοιάζει, πράγματι, να αντιστέκεται.
Όταν συχνά η «επίσημη ιστορία» παρουσιάζει κενά ή μονομέρειες, το δοκίμιο εμφανίζεται απαραίτητο για την κάλυψη αυτών των ιστορικών κενών. Για παράδειγμα, η επιτυχία βιβλίων όπως το Εμφύλια Πάθη (Στάθης Καλύβας-Νίκος Μαραντζίδης) ή οι μελέτες του Μενέλαου Χαραλαμπίδη για τους Δωσίλογους, δείχνουν ότι ο Έλληνας αναγνώστης αναζητά το αρχειακό βάθος που το podcast δεν μπορεί να εξαντλήσει.
Η ανάγκη να κατανοήσουμε «τι μας συνέβη» (από την Κατοχή έως την Κρίση) κρατά τους τίτλους Ιστορίας και Κοινωνικών Επιστημών στις πρώτες θέσεις των προτιμήσεων (40% σύμφωνα με τον ΟΣΔΕΛ).
Το podcast αποτελεί, ενίοτε, έναν εξαιρετικό «προθάλαμο γνώσης. Από την άλλη, η ανάπτυξη της κριτικής σκέψης απαιτεί χρόνο και κόπο.
***
Το podcast αποτελεί, ενίοτε, έναν εξαιρετικό «προθάλαμο γνώσης. Από την άλλη, η ανάπτυξη της κριτικής σκέψης απαιτεί χρόνο και κόπο. Η επιμονή στο χαρτί ίσως είναι η τελευταία άμυνα απέναντι σε έναν κόσμο που μοιάζει να γίνεται ολοένα και πιο απλοϊκός και συναισθηματικός.
Ή, απλώς, σε έναν κόσμο που αλλάζει.
Και αυτός ο κόσμος, αποζητώντας την ταχύτητα, έχει την τάση να απεκδύεται καθετί περιττό. Να κρατά την ουσία έναντι μιας μακράς ανάλυσης που συχνά φλυαρεί και επαναλαμβάνεται. Να επιζητεί −γιατί όχι;− το ευχάριστο, το εύκολα προσβάσιμο.
Από την άλλη, τα βιβλία είναι τα καταφύγια που αποθησαυρίζουν, που εμβαθύνουν, που μας μαθαίνουν πώς να διακρίνουμε τι αξίζει τελικά να ακούμε, αλλά και πόσα λίγα γνωρίζουμε κολυμπώντας στους ωκεανούς της γνώσης.
Αλλά, ακόμη κι αν το μέσο αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε, η ανάγκη μας για αλήθεια παραμένει. Κι αν ο ήχος και η εικόνα μας φέρνουν πιο κοντά σε αυτές τις αλήθειες, δεν παύει συχνά να αποζητούμε τη σιωπή της ανάγνωσης για να μπορούμε να ακούμε και τη δική μας σκέψη.
ΥΓ.
- Σύμφωνα με την έκθεση «Podcast Metrics»της Edison Research (2024-2025), το YouTube έχει αναδειχθεί πρώτη πλατφόρμα επιλογής για τους ακροατές στις ΗΠΑ (με ποσοστό 31-33%), ξεπερνώντας το Spotify (24-27%) και το Apple Podcasts (12-15%). Η κυριαρχία της αποδίδεται στην άνοδο των video podcasts, καθώς το 42-46% των ακροατών δηλώνει πλέον ότι προτιμά να «βλέπει» ταυτόχρονα τους «οικοδεσπότες» τους.
- Η έρευνα «Infinite Dial» δείχνει ότι η ακρόαση είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με το multitasking: το 49% ακούει κάνοντας δουλειές στο σπίτι, το 42% κατά τη μετακίνηση (commuting) και το 29% κατά τη διάρκεια της γυμναστικής.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
Big Zag: Ζούμε Μια Κρίσιμη Καμπή της Ιστορίας;
