#BraveNewWater: Η Νέα Εποχή στη Διαχείριση του Νερού

Το νερό κρύβει την πολυπλοκότητά του. Εμφανίζεται ως αυτονόητο και δεδομένο: μια βρύση που ανοίγει, ένα ποτήρι που γεμίζει. Κι ύστερα εξαφανίζεται ξανά στον νεροχύτη, στο χώμα, στο δίκτυο, στη θάλασσα. Για χρόνια, αυτή η απρόσκοπτη παρουσία του δημιούργησε την ψευδαίσθηση της αφθονίας. Σήμερα, όμως, οφείλουμε να γνωρίζουμε ότι κάθε σταγόνα είναι μέρος μιας αλυσίδας που πρέπει να λειτουργεί καλύτερα – πιο έξυπνα, πιο αποδοτικά, πιο κυκλικά.

Στην Αθήνα, αυτή η διαδρομή ξεκινά εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά, από τους ταμιευτήρες του Ευήνου, του Μόρνου, της Υλίκης και του Μαραθώνα, και περνά από διυλιστήρια, δεξαμενές, αντλιοστάσια και χιλιάδες χιλιόμετρα δικτύων μέχρι να φτάσει στη βρύση μας. Πρόκειται για έναν από τους πιο σύνθετους κύκλους νερού στην Ευρώπη. Ένα αθέατο σύστημα υποδομών, που οι περισσότεροι δεν αντιλαμβανόμαστε ποτέ – μέχρι να παρουσιαστεί κάποιο πρόβλημα. Το νερό, δηλαδή, δεν είναι απλώς ένας φυσικός πόρος. Είναι μια καθημερινή άσκηση μηχανικής, ενέργειας, διαχείρισης και εμπιστοσύνης.

Η Ανθεκτικότητα ως Νέο Κριτήριο

Τα συστήματα νερού είχαν σχεδιαστεί με βάση την υπόθεση ότι το αύριο θα μοιάζει αρκετά με το χθες. Όμως αυτό δεν ισχύει πια: η κλιματική κρίση, η αστικοποίηση, η τουριστική πίεση και η αυξανόμενη κατανάλωση δημιουργούν ένα νέο περιβάλλον έντονης αβεβαιότητας. Επομένως, η ανθεκτικότητα γίνεται βασική προτεραιότητα.

Για τον Γιώργο Στεργίου, Πρόεδρο του Διοικητικού Συμβουλίου της ΕΥΔΑΠ, η ανθεκτικότητα δεν μπορεί να στηρίζεται σε μία μόνο λύση. Απαιτεί συνδυασμό παρεμβάσεων: από εναλλακτικές πηγές μέχρι την ανανέωση των δικτύων, τον περιορισμό των διαρροών και την πιο ορθολογική κατανάλωση. Πάνω απ’ όλα, όμως, απαιτεί κοινωνική συμμετοχή. «Χωρίς την αποδοχή των πολιτών είναι βέβαιο ότι ένα σύστημα ποτέ δεν θα γίνει ανθεκτικό», τονίζει.

Η μετάβαση αυτή προϋποθέτει και διαφορετική προσέγγιση στις υποδομές. Ο Γιώργος Καραγιάννης, Γενικός Διευθυντής Ύδρευσης της ΕΥΔΑΠ, υπογραμμίζει ότι «το νερό θέλει μια συνολική αντιμετώπιση σήμερα σε όλη τη χώρα». Η καταγραφή των υπόγειων υδροφορέων, η ενίσχυση της ταμίευσης και ο μακροπρόθεσμος σχεδιασμός αποκτούν ιδιαίτερη σημασία σε μια περίοδο όπου οι φυσικοί πόροι δεν αναπληρώνονται πάντα με τον ίδιο ρυθμό. «Το νερό θέλει μελέτη και επενδύσεις», σημειώνει χαρακτηριστικά.

Αυτή η πολυπλοκότητα είναι και ο λόγος που, σύμφωνα με τον Νίκο Θωμαΐδη, Αναπληρωτή Πρόεδρο του Συμβουλίου Διοίκησης του ΕΚΠΑ και Καθηγητή Αναλυτικής Χημείας, η διαχείριση του νερού απαιτεί πλέον «καθολική διεπιστημονικότητα». Οι πιέσεις στους υδάτινους πόρους δεν προέρχονται από μία μόνο πηγή, ενώ παράγοντες όπως οι γεωπολιτικές εξελίξεις μπορούν να επηρεάσουν τις συνθήκες με τρόπους που δεν είναι εύκολο να προβλεφθούν. Γι’ αυτό και τα μοντέλα σχεδιασμού καλούνται να λειτουργήσουν με πολλαπλά σενάρια και μεγαλύτερο βαθμό αβεβαιότητας από ό,τι στο παρελθόν.

Από τη Γραμμική στην Κυκλική Διαχείριση

Αν η ανθεκτικότητα αφορά το πώς εξασφαλίζουμε επαρκείς και αξιόπιστους υδάτινους πόρους, η κυκλικότητα αφορά το πώς αξιοποιούμε καλύτερα αυτούς που ήδη διαθέτουμε. Έως τώρα, το κυρίαρχο μοντέλο διαχείρισης ήταν γραμμικό: συλλογή, κατανάλωση, απόρριψη. Σήμερα, όμως, αυτή η λογική αμφισβητείται όλο και περισσότερο, καθώς το επεξεργασμένο νερό παύει να αντιμετωπίζεται ως απόβλητο και αναγνωρίζεται ως πολύτιμος πόρος.

Το ζητούμενο δεν είναι πλέον μόνο να εξασφαλίζουμε νέους υδάτινους πόρους, αλλά να διατηρούμε το νερό όσο το δυνατόν περισσότερο μέσα στον κύκλο χρήσης του. Ο κ. Στεργίου περιγράφει τη μετάβαση ως αλλαγή νοοτροπίας: «Δεν χρειάζεται για βιομηχανική χρήση να έχουμε πόσιμο νερό», σημειώνει, προτείνοντας την αξιοποίηση εναλλακτικών πηγών, όπως το ανακτημένο νερό, για άρδευση, πότισμα ή βιομηχανικές χρήσεις.

Η αλλαγή αυτή αποτυπώνεται ήδη σε μεγάλα έργα που σχεδιάζονται σήμερα. Η Γεωργία Στεφανάκου, Γενική Διευθύντρια Μεγάλων Έργων της ΕΥΔΑΠ, περιγράφει τον σχεδιασμό των νέων έργων αποχέτευσης στην Ανατολική Αττική ως μέρος μιας διαφορετικής φιλοσοφίας διαχείρισης: «Ο σχεδιασμός αυτών των έργων αποχέτευσης έγινε με πρόβλεψη τη δυνατότητα επαναχρησιμοποίησης του ανακτημένου νερού από τα Κέντρα Επεξεργασίας Λυμάτων». Η επαναχρησιμοποίηση, λοιπόν,  δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως συμπληρωματική επιλογή, αλλά ως βασική παράμετρος του σχεδιασμού των ίδιων των υποδομών.

Σε αυτό το πλαίσιο αλλάζει και ο ρόλος των Κέντρων Επεξεργασίας Λυμάτων, καθώς  σήμερα το ζητούμενο δεν είναι μόνο η επεξεργασία και η απόρριψη του ανακτημένου νερού στη θάλασσα, αλλά η δυνατότητα να επιστρέφει στον κύκλο με νέες χρήσεις.

Πρόκειται για μία κομβική μετατόπιση όπου «το focus μας είναι πλέον να μετατρέψουμε τις μονάδες αυτές από επεξεργασία λυμάτων σε παραγωγής ενέργειας», όπως λέει χαρακτηριστικά ο Κωνσταντίνος Βουγιουκλάκης, Γενικός Διευθυντής Αποχέτευσης της ΕΥΔΑΠ, αναφερόμενος στη διαχείριση της λάσπης, στην παραγωγή βιοαερίου και στην παραγωγή νερού επαναχρησιμοποίησης. Όπως εξηγεί, η αξιοποίηση της λάσπης μπορεί να συνδυαστεί ακόμη και με οργανικά απόβλητα και κλαδέματα. Με αυτόν τον τρόπο, τα κέντρα επεξεργασίας λυμάτων μετατρέπονται σταδιακά από μονάδες διαχείρισης αποβλήτων σε μονάδες παραγωγής πόρων, ενέργειας και ανακτημένου νερού.

Η λογική, τελικά, αλλάζει συνολικά. Το ενδιαφέρον δεν στρέφεται μόνο στο πώς θα φτάσει περισσότερο νερό στις πόλεις, αλλά και στο πώς θα αξιοποιηθεί ξανά το νερό που έχει ήδη φτάσει εκεί. Σε έναν κόσμο αυξανόμενης πίεσης στους φυσικούς πόρους, η κυκλικότητα παύει να είναι μια περιβαλλοντική φιλοδοξία και μετατρέπεται σταδιακά σε αναγκαία συνθήκη ανθεκτικότητας.

Όταν η Υποδομή Είναι και Φυσική

Παρότι η συζήτηση για το νερό περιστρέφεται συχνά γύρω από φράγματα, αγωγούς, ταμιευτήρες και εγκαταστάσεις επεξεργασίας, ένα μέρος της λύσης βρίσκεται πολύ πριν το νερό φτάσει σε αυτές τις υποδομές ύδρευσης και αποχέτευσης. Βρίσκεται στο ίδιο το τοπίο και στον τρόπο με τον οποίο διαχειριζόμαστε το έδαφος, τη γεωργική παραγωγή και τα φυσικά οικοσυστήματα.

«Το καλύτερο φίλτρο νερού είναι το υγιές έδαφος», σημειώνει χαρακτηριστικά ο Παναγιώτης Παπαδόπουλος, Γεωπόνος & Συνιδρυτής της Open Farm, υπογραμμίζοντας ότι πρακτικές αγροοικολογίας και αναγεννητικής γεωργίας μπορούν να συμβάλλουν ουσιαστικά στη διαχείριση του νερού. Η εδαφοκάλυψη και η διατήρηση βλάστησης ανάμεσα στις καλλιέργειες μειώνουν την εξάτμιση, βοηθούν το έδαφος να συγκρατεί περισσότερο νερό και ενισχύουν τον εμπλουτισμό των υπόγειων υδροφορέων, αναδεικνύοντας τον ρόλο του φυσικού περιβάλλοντος ως φυσικής δεξαμενής, φίλτρου και μηχανισμού ανανέωσης των υδάτινων πόρων.

Αυτή η πολυπλοκότητα εξηγεί και γιατί δεν υπάρχουν λύσεις που μπορούν να εφαρμοστούν με τον ίδιο τρόπο παντού. Ο κ. Θωμαΐδης επισημαίνει ότι ακόμη και οι ευρωπαϊκές πολιτικές για την επαναχρησιμοποίηση νερού και την απομάκρυνση ρύπων οφείλουν να λαμβάνουν υπόψη τις διαφορετικές συνθήκες κάθε περιοχής. Οι ανάγκες μιας μητροπολιτικής περιοχής όπως η Αθήνα δεν είναι ίδιες με εκείνες μιας περιοχής με έντονη αγροτική δραστηριότητα, ενώ διαφορετικές είναι και οι πιέσεις που ασκούνται στον κύκλο του νερού. Η ανθεκτικότητα, επομένως, δεν χτίζεται μόνο με περισσότερες υποδομές, αλλά και με λύσεις προσαρμοσμένες στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά κάθε τόπου.

Tο Νερό Γίνεται… Ψηφιακό

Αν οι υποδομές του 20ού αιώνα βασίζονταν κυρίως στο σκυρόδεμα και στους αγωγούς, οι υποδομές του 21ου αιώνα βασίζονται όλο και περισσότερο στα δεδομένα (data). Η διαχείριση του νερού μετατρέπεται σταδιακά σε μια διαδικασία συνεχούς παρακολούθησης, πρόβλεψης και βελτιστοποίησης, όπου αισθητήρες, ψηφιακά δίκτυα και εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης επιτρέπουν στους διαχειριστές να γνωρίζουν τι συμβαίνει σε πραγματικό χρόνο.

Η Αντιγόνη Συνοδινού, Γενική Διευθύντρια Μετασχηματισμού της ΕΥΔΑΠ, περιγράφει έναν οργανισμό που επενδύει ολοένα και περισσότερο στον ψηφιακό μετασχηματισμό, αξιοποιώντας δεδομένα για τη βελτίωση της λειτουργίας των δικτύων, τον εντοπισμό διαρροών και τη λήψη πιο αποτελεσματικών αποφάσεων. Η τεχνολογία δεν λειτουργεί πλέον υποστηρικτικά· γίνεται αναπόσπαστο κομμάτι της ίδιας της διαχείρισης του νερού.

Αντίστοιχα και ο κ. Θωμαΐδης βλέπει μεγάλες δυνατότητες στην αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης για την παρακολούθηση της ποιότητας του νερού, την ανάλυση μεγάλων όγκων δεδομένων και τη δημιουργία πιο αξιόπιστων μοντέλων πρόβλεψης. Σε ένα περιβάλλον όπου η αβεβαιότητα αυξάνεται, η δυνατότητα έγκαιρης ανίχνευσης προβλημάτων και ταχύτερης προσαρμογής αποκτά ιδιαίτερη σημασία.

Η ψηφιοποίηση, ωστόσο, δεν αποτελεί αυτοσκοπό. Η αξία της βρίσκεται στο ότι επιτρέπει στα συστήματα νερού να γίνουν πιο αποδοτικά, πιο ανθεκτικά και πιο ευέλικτα απέναντι στις μεταβαλλόμενες συνθήκες. Σε αυτό το πλαίσιο, το «smart water» δεν είναι απλώς μια τεχνολογική τάση αλλά ένα νέο μοντέλο διαχείρισης.

Μια Νέα Κουλτούρα για το Νερό

Ωστόσο, όσο περισσότερο προχωρά η συζήτηση για το νερό τόσο πιο ξεκάθαρο γίνεται ότι η μεγαλύτερη πρόκληση δεν είναι μόνο τεχνική. Δεν αφορά αποκλειστικά νέους ταμιευτήρες, δίκτυα, έργα επαναχρησιμοποίησης ή ψηφιακές τεχνολογίες. Αφορά πρωτίστως τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε το ίδιο το νερό. Έτσι, οδηγούμαστε σε μια ευρύτερη έννοια, που περιγράφεται ως water literacy: μια βαθύτερη κατανόηση της πραγματικής αξίας του νερού και της διαδρομής του νερού μέχρι να φτάσει σε εμάς.

Ναι, η ανθεκτικότητα θα κριθεί σίγουρα από τις υποδομές που θα κατασκευάσουμε και τις τεχνολογίες που θα υιοθετήσουμε, αλλά εξίσου –ίσως και περισσότερο– από τις επιλογές που κάνουμε ως πολίτες, καταναλωτές και κοινωνία. Ο κ. Καραγιάννης συνοψίζει εύστοχα το νόημα αυτό, με μια φράση που υπερβαίνει τη μηχανική, την τεχνολογία και τα έργα: «Το νερό είναι στοιχείο ζωής πρώτα και πολιτισμού μετά». Και εκεί βρίσκεται η ουσία αυτής της μετάβασης. Όχι μόνο στο πώς θα εξασφαλίσουμε περισσότερο νερό, αλλά στο πώς θα μάθουμε να το εκτιμούμε, να το προστατεύουμε και να το διαχειριζόμαστε με μεγαλύτερη γνώση και ευθύνη. Γιατί κάθε σταγόνα συνδέεται με ένα πολύ μεγαλύτερο σύστημα. Και το μέλλον αυτού του συστήματος εξαρτάται τελικά και από εμάς.

Το επεισόδιο #BraveNewWater του #BraveNewGreece περιγράφει μια σημαντική μετάβαση: από το νερό ως δεδομένη παροχή, στο νερό ως κρίσιμη υποδομή ανθεκτικότητας. Γιατί στο ερώτημα αν θα έχουμε αρκετό νερό προστίθενται πλέον κι άλλα, εξίσου κρίσιμα: αν τα συστήματα που το συλλέγουν, το μεταφέρουν, το καθαρίζουν, το επαναχρησιμοποιούν και το προστατεύουν μπορούν να ανταποκριθούν σε έναν κόσμο μεγαλύτερης πίεσης, αβεβαιότητας και μεταβαλλόμενων συνθηκών.

ΕΥΔΑΠ

Η ΕΥΔΑΠ (Εταιρεία Ύδρευσης και Αποχέτευσης Πρωτεύουσας) είναι η μεγαλύτερη εταιρεία στην Ελλάδα στον κλάδο της ύδρευσης, της αποχέτευσης και της επεξεργασίας λυμάτων, καλύπτοντας τις ανάγκες άνω του 40% του πληθυσμού της χώρας και τροφοδοτώντας την Αττική με πόσιμο νερό υψηλής ποιότητας. Ιδρύθηκε το 1980 από τη συγχώνευση της Ελληνικής Εταιρείας Υδάτων και του Οργανισμού Αποχετεύσεως Πρωτευούσης και από το 2000 είναι εισηγμένη στο Χρηματιστήριο Αθηνών. Η ΕΥΔΑΠ έχει αποκλειστικό δικαίωμα παροχής υπηρεσιών ύδρευσης και αποχέτευσης στην Αττική έως το 2040, ενώ μπορεί να παρέχει υπηρεσίες και εκτός περιοχής αρμοδιότητάς της μέσω θυγατρικών ή προγραμματικών συμβάσεων με ΟΤΑ.

Μια Εκπομπή για το Μέλλον… Σήμερα!

Όταν το #BraveNewGreece ξεκινούσε πριν από τέσσερα χρόνια, μιλούσαμε για το μέλλον σαν κάτι που πλησιάζει. Σήμερα, το μέλλον δεν πλησιάζει απλώς· συμβαίνει ήδη.

Η τεχνητή νοημοσύνη έχει περάσει στην καθημερινότητά μας, οι τεχνολογικές εξελίξεις μετασχηματίζουν ολόκληρους κλάδους και οι κοινωνίες αναζητούν νέες ισορροπίες μέσα σε ένα περιβάλλον διαρκούς επιτάχυνσης. Μέσα σε αυτή τη συνθήκη, η Ελλάδα καλείται όχι μόνο να προσαρμοστεί, αλλά και να κατανοήσει βαθύτερα τον κόσμο που διαμορφώνεται γύρω της.

Το #BraveNewGreece επιστρέφει στον ΑΝΤ1 για 4η σεζόν, παραμένοντας στην αιχμή των μεγάλων συζητήσεων για την επόμενη μέρα. Με 25λεπτα explainers που έχουν ήδη συγκροτήσει μια πολύτιμη βιβλιοθήκη γνώσης, μας βοηθά να κατανοήσουμε τους στόχους, τις καινοτομίες και τις προκλήσεις της επόμενης μέρας.

Με τη Μαριάννα Σκυλακάκη στην έρευνα και την παρουσίαση, η εκπομπή συνεχίζει να εξηγεί σύνθετες αλλαγές με καθαρό, σύγχρονο και προσιτό τρόπο, αναδεικνύοντας τις ιδέες, τους ανθρώπους, τις τεχνολογίες και τις υποδομές που διαμορφώνουν το μέλλον.

Το #BraveNewGreece δεν καταγράφει απλώς τις εξελίξεις. Τις αποκωδικοποιεί, τις συνδέει με την πραγματική ζωή και φωτίζει το πώς μετασχηματίζουν την Ελλάδα του σήμερα — και του αύριο.

Γιατί το μέλλον δεν είναι πια μια μακρινή υπόθεση. Είναι ήδη εδώ. Εσύ σε ποιο μέλλον θα ζήσεις;

Βασικοί Συντελεστές

Παρουσίαση/Σενάριο: Μαριάννα Σκυλακάκη | Σκηνοθεσία: Πάνος Θ. Μελίδης | Αρχισυνταξία: Πέπη Τυλιγάδη | Διεύθυνση Φωτογραφίας: Δημήτρης Ζωγραφάκης | Διεύθυνση Παραγωγής: Aλέξανδρος Νταβρής | Σύμβουλοι Παραγωγής: Νίκος Βερβερίδης, Κωνσταντίνος Τζώρτζης | Εκτέλεση Παραγωγής: Πέτρος Αδαμαντίδης | Παραγωγή: αθηΝΕΑ x ελc productions

• Το επεισόδιο #BraveNewWater της τηλεοπτικής εκπομπής #BraveNewGreece μεταδίδεται σε πρώτη προβολή την Κυριακή 14 Ιουνίου, στις 8:00 το πρωί, στον ΑΝΤ1.
• Ο τέταρτος κύκλος της τηλεοπτικής εκπομπής #BraveNewGreece μεταδίδεται σε πρώτη προβολή κάθε Σάββατο και Κυριακή, στις 8:00, στην πρωινή ζώνη του ΑΝΤ1.
• Όλα τα τελευταία νέα για τη σειρά της αθηΝΕΑς και του ελc productions #BraveNewGreece εδώ.
• Βρείτε τα αφιερώματα για όλα τα προηγούμενα επεισόδια της πρώτης, δεύτερης και τρίτης σεζόν #BraveNewGreece εδώ.
• Δείτε στο Web TV του ΑΝΤ1 ολόκληρη την 2η  και 3η σεζόν του #BraveNewGreece εδώ

Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ: 

#BraveNewGreece: Το Μέλλον Είναι Ήδη Εδώ

#BraveNewPrevention: Η Πρόληψη Αλλάζει τους Κανόνες στο Σύστημα Υγείας

#BraveNewDestinations: Το Νέο Στοίχημα των Προορισμών