Η ηλικιακή διάκριση ή αλλιώς ageism, ο σχετικά νέος όρος που χρησιμοποιείται για το φαινόμενο, περιγράφει την προκατάληψη ή διάκριση κάποιου λόγω της ηλικίας του. Αποτελεί μια συχνά αόρατη, αλλά κοινωνικά αποδεκτή προκατάληψη, που επηρεάζει τόσο τους ηλικιωμένους όσο και τους νεότερους.
Πόσες φορές έχουμε ακούσει εκφράσεις όπως «φέρσου ανάλογα με την ηλικία σου» ή «είσαι πολύ μεγάλος για να ξεκινήσεις μια νέα καριέρα», οι οποίες αποκαλύπτουν ακριβώς το βαθύτερο πρόβλημα της ηλικιακής διάκρισης σε όλους τους τομείς της κοινωνίας.
H νέα πραγματικότητα των σύγχρονων καιρών είναι ότι οι γηραιότεροι άνθρωποι πληθαίνουν ραγδαία, με το προσδόκιμο ζωής να αυξάνεται. Είναι, όμως, προετοιμασμένες οι κοινωνίες για κάτι τέτοιο; Έχουν τις κατάλληλες υποδομές, τους οργανισμούς ή τις παροχές, ώστε να συντηρούν έναν ολοένα αυξανόμενο μεγαλύτερο ηλικιακά πληθυσμό; Οι νεότερες γενιές τι καλούνται να κάνουν ώστε να φροντίσουν και να συμπεριλάβουν κοινωνικά αυτόν τον πληθυσμό;
Πολλά παραδείγματα καθημερινής ηλικιακής διάκρισης χρησιμοποιούνται για να δικαιολογήσουν τη μεταχείριση των ηλικιωμένων με λιγότερο σεβασμό ή ακόμη και με στέρηση κάποιων από τα δικαιώματά τους.
Ηλικιωμένος Ετών…
Η έννοια του πότε κάποιος γίνεται ηλικιωμένος δεν είναι σταθερή. Αποτελεί κοινωνική κατασκευή και διαφέρει ανάλογα με το πλαίσιο, τη χώρα και τα ατομικά χαρακτηριστικά του καθενός. Για παράδειγμα, σύμφωνα με το άρθρο της Molly Gorman «AgeingIs Not ADestructive Force: How Defying Ageism Can Help You Live Longer», στο Βέλγιο κάποιος χαρακτηρίζεται ως γηραιός στα 70, στη Γερμανία στα 62, στην Ισπανία στα 74 και στην Τουρκία και την Ελλάδα στα 65.
Όπως ακριβώς ποικίλλουν οι ακριβείς ηλικίες με βάση τις οποίες κάποιος θεωρείται πως εισέρχεται στην τρίτη ηλικία, έτσι και ο ηλικιακός ρατσισμός μπορεί να είναι εμφανής, διακριτικός, ή ακόμη και ακούσιος. Οι ηλικιωμένοι αντιμετωπίζουν συχνά σχόλια, αστεία και απεικονίσεις σε μέσα ενημέρωσης που διαιωνίζουν αρνητικά στερεότυπα, παρουσιάζοντάς τους, ως ομοιογενή ομάδα, αποκρύπτοντας τη μεγάλη ποικιλομορφία στις εμπειρίες και την κατάσταση της υγείας τους.
Πολλά παραδείγματα καθημερινής ηλικιακής διάκρισης θεωρούνται αστεία ή ακόμη και κολακευτικά, όμως στερούν από τους ηλικιωμένους την ατομικότητά τους και χρησιμοποιούνται για να δικαιολογήσουν τη μεταχείρισή τους με λιγότερο σεβασμό ή ακόμη και με στέρηση κάποιων από τα δικαιώματά τους.
Η εμπειρία της γήρανσης, επίσης, δεν είναι ομοιόμορφη. Οι ηλικιωμένοι που ανήκουν σε περιθωριοποιημένες ομάδες ενδέχεται να αντιμετωπίζουν «διπλό μειονέκτημα».
Οι ηλικιωμένες γυναίκες συχνά αντιμετωπίζουν συνδυασμό στερεοτύπων, που σχετίζονται με την ηλικία και το φύλο, με αποτέλεσμα να θεωρούνται ακόμη λιγότερο ικανές απ’ ό,τι οι ηλικιωμένοι άνδρες. Επιπλέον, τα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας που ανήκουν σε εθνοτικές μειονότητες ή τα άτομα με αναπηρίες συχνά υφίστανται πολλαπλή διάκριση, ιδίως στον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης.
Η έμφυλη βία κατά των ηλικιωμένων γυναικών συχνά υποτιμάται ως «οικογενειακή σύγκρουση», λόγω της μακροχρόνιας διάρκειας της σχέσης. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα μη στοχευμένες παρεμβάσεις, που τις εκθέτουν σε υψηλότερο κίνδυνο σωματικής κακοποίησης και παραμέλησης.
Σεξισμός και Προκαταλήψεις
Ο ηλικιακός ρατσισμός αποτελεί παγκόσμιο πρόβλημα, στο πλαίσιο του οποίου οι θεσμικές προκαταλήψεις σπάνια αμφισβητούνται. Μέσα σε αυτή τη συνθήκη παρατηρούμε και ηλικιακή διάκριση με βάση το φύλο, που αποτελεί διασταύρωση σεξισμού και προκαταλήψεων λόγω ηλικίας.
Δεν αποτελεί έκπληξη πως αποδέκτες αυτού του συνδυασμού αποτελούν οι μεγαλύτερες γυναίκες, οι οποίες παρουσιάζονται ως υποχωρητικές, λιγότερο ικανές και λιγότερο ανεξάρτητες από τους άνδρες. Αντιμετωπίζουν, επίσης, στερεότυπα σχετικά με τη μειωμένη σωματική ελκυστικότητα και την πνευματική τους ικανότητα, με αποτέλεσμα να υποτιμούνται περαιτέρω σε σύγκριση με άλλες ηλικιακές ομάδες.
Φαίνεται πως ο κοινωνικά δομούμενος ρόλος των γυναικών, ως φροντίστριες, συνοδεύεται από την υποεκπροσώπησή τους σε κλινικές έρευνες ή στη χορήγηση θεραπειών και φαρμάκων, αντί να αντιμετωπίζονται ως ασθενείς που χρειάζονται ενεργή θεραπεία. Ακόμη, οι κοινωνικές νόρμες μπορεί να ωθήσουν στην κακομεταχείρισή τους εν γένει.
Για παράδειγμα, η έμφυλη βία κατά των ηλικιωμένων γυναικών συχνά υποτιμάται ως «οικογενειακή σύγκρουση», λόγω της μακροχρόνιας διάρκειας της σχέσης. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα μη στοχευμένες παρεμβάσεις, που εκθέτουν τις ηλικιωμένες γυναίκες σε υψηλότερο κίνδυνο σωματικής κακοποίησης και παραμέλησης.
Ο αντίκτυπος της ηλικιακής διάκρισης είναι είναι ακόμη πιο επώδυνος για τις γυναίκες που αντιμετωπίζουν επιπλέον περιθωριοποίηση λόγω της ταυτότητάς τους. Όσο προστίθενται εθνοτικά, σεξουαλικά ή ηλικιακά κοινωνικά ταμπού σε κάθε γυναίκα τόσο περισσότερες μορφές προκαταλήψεων και ρατσισμού θα αντιμετωπίσουν. Άραγε, μια μαύρη γυναίκα θα αντιμετωπιστεί με χειρότερο τρόπο από μια λευκή στο ιατρικό της ραντεβού; Μια γυναίκα της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας; Μια γυναίκα με όλα τα παραπάνω χαρακτηριστικά; Τα ποσοστά κοινωνικής απομόνωσης και ψυχολογικής δυσφορίας αυξάνονται περίπτωση με την περίπτωση.
Ένα σχετικά πρόσφατο παράδειγμα περιθωριοποίησης αυτής της ηλικιακής ομάδας καταγράφεται την περίοδο της καραντίνας από την Covid-19. Εν καιρώ καραντίνας, οι ηλικιωμένοι αποτελούσαν μια από τις βασικές ευπαθείς ομάδες, καθώς αντιμετώπιζαν σημαντικούς κινδύνους, όπως αυξημένο άγχος, κατάθλιψη και μοναξιά εξαιτίας της κοινωνικής απομόνωσης και της μειωμένης σωματικής δραστηριότητας.
Για να τη στήριξή τους ήταν ζωτικής σημασίας η διατήρηση τακτικής επικοινωνίας, η εξασφάλιση πρόσβασης στα φάρμακά τους και η συχνή κοινωνική επικοινωνία. Με την πανδημία, ο ηλικιακός ρατσισμός περιέλαβε την ευρέως διαδεδομένη τάση να θεωρούνται οι ηλικιωμένοι αναλώσιμοι. Αυτή η πεποίθηση νομιμοποίησε την κακομεταχείριση και την παραμέληση των ηλικιωμένων και τους ομαδοποίησε ως αδύναμους, ως «βάρος» και ως ανίκανους να συνεισφέρουν στην κοινωνία.
Οι εργαζόμενοι μεγαλύτερης ηλικίας συχνά θεωρούνται λιγότερο δεκτικοί σε νέα κατάρτιση και πιο διστακτικοί απέναντι στην αλλαγή, γεγονός που οδηγεί σε διακρίσεις κατά την πρόσληψη και την επαγγελματική τους εξέλιξη.
Η Θεωρία της Ενσωμάτωσης των Στερεοτύπων
Σύμφωνα με μελέτες, ο ηλικιακός ρατσισμός μπορεί να οδηγήσει τους ηλικιωμένους να εσωτερικεύσουν και, έπειτα, να περιοριστούν στα αρνητικά στερεότυπα. Για παράδειγμα, μπορεί να γίνουν λιγότερο πρόθυμοι να δεχτούν νέες ευκαιρίες μάθησης ενώ είναι απολύτως ικανοί να το κάνουν, κάτι που μπορεί να οδηγήσει σε χαμηλά επίπεδα αυτοπεποίθησης.
Αυτό αναφέρεται ως «θεωρία της ενσωμάτωσης των στερεοτύπων», σύμφωνα με την οποία τα στερεότυπα αφομοιώνονται ασυνείδητα, εσωτερικεύονται και στη συνέχεια επηρεάζουν την καθημερινή λειτουργία του ατόμου. Με απλούστερα λόγια, μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία. Ορισμένα χαρακτηριστικά αρνητικά στερεότυπα που επικρατούν είναι η αδυναμία, η βραδύτητα και η απουσία ικανοτήτων, ενώ στη θετική σκοπιά εντοπίζουμε τη σοφία, την εμπειρία και την καλοσύνη.
Τα κανονιστικά στερεότυπα για την ηλικία καθορίζουν τι πιστεύουμε, τι πρέπει ή τι δεν πρέπει να κάνουν οι ηλικιωμένοι: ότι πρέπει να παραδίδουν τα ηνία στους νεότερους, να μην καταναλώνουν υπερβολικά πολλούς κοινούς πόρους και να μην ασχολούνται με δραστηριότητες που συνδέονται περισσότερο με τους νεότερους (χόμπι, δουλειά).
Όταν συμπεριφέρονται σε συμφωνία με αυτά τα κανονιστικά στερεότυπα ηλικίας, για παράδειγμα συνταξιοδοτούμενοι και με μειωμένες τις δραστηριότητές τους, ανταμείβονται και αντιμετωπίζονται πιο ευνοϊκά. Όταν παραβιάζουν τα παραπάνω στερεότυπα, για παράδειγμα εργάζονται πέρα από την παραδοσιακή ηλικία συνταξιοδότησης ή συμπεριφέρονται με τρόπους που θεωρούνται «νεανικοί», μπορεί να αντιμετωπίσουν αντιδράσεις και να εκτεθούν σε κριτική.
Παραδείγματος χάρη, οι εργαζόμενοι μεγαλύτερης ηλικίας συχνά θεωρούνται λιγότερο δεκτικοί σε νέα κατάρτιση και πιο διστακτικοί απέναντι στην αλλαγή, γεγονός που οδηγεί σε διακρίσεις κατά την πρόσληψη και την επαγγελματική τους εξέλιξη.
Αυτή η αρνητική αντίδραση έχει συνδεθεί με εχθρικές μορφές ηλικιακού ρατσισμού, όπως ο κοινωνικός αποκλεισμός, ιδίως σε περιόδους έλλειψης πόρων, και καταδεικνύει σαφώς τη δύναμη των κανονιστικών στερεοτύπων να επηρεάζουν τη συμπεριφορά και τις εμπειρίες των ηλικιωμένων.
Οι Διακρίσεις στον Τομέα της Υγείας
Έχει ενδιαφέρον να τονίσουμε το πώς τα συγκεκριμένα στερεότυπα επηρεάζουν τους ηλικιωμένους και στον τομέα της υγείας, επηρεάζοντας την ποιότητα φροντίδας που λαμβάνουν.
Συγκεκριμένα, έχει παρατηρηθεί πως οι επαγγελματίες υγείας συχνά συνδέουν τη γήρανση με την αναπόφευκτη παρακμή, γεγονός που οδηγεί σε «ευγενική ηλικιακή διάκριση» (όπως η συγκαταβατική ομιλία) ή σε άμεση διάκριση, όπως η άρνηση παροχής θεραπειών που θα προσφέρονταν σε νεότερους ασθενείς.
Επίσης, οι ηλικιωμένοι που αναφέρουν ψυχολογικά προβλήματα είναι πιο πιθανό να αγνοηθούν και λιγότερο πιθανό να παραπεμφθούν σε ειδικό από ό,τι νεότεροι ασθενείς με παρόμοιες παθήσεις. Επίσης είναι πιο πιθανό να λαμβάνουν υπερβολική ή ανεπαρκή φαρμακευτική αγωγή για τη διαχείριση του πόνου σε σύγκριση με άλλες ομάδες, λιγότερο πιθανό να υποβάλλονται σε εξετάσεις για σεξουαλικά μεταδιδόμενα νοσήματα ή κατάχρηση ουσιών και λιγότερο πιθανό να περιλαμβάνονται σε λίστες αναμονής για μεταμόσχευση οργάνων.
Εκφράσεις, παροιμίες και slang περί ηλικιωμένων τείνουν να τονίζουν αρνητικά στερεότυπα.
Το παραπάνω αποτελούν ένα συστημικό πρόβλημα και έχουν αρνητικό αποτέλεσμα τόσο για τη διάγνωση όσο και για την αντιμετώπιση των προβλημάτων των μεγαλύτερων ανθρώπων. Για παράδειγμα, η άποψη πως κάποια μορφής κατάθλιψη (ήπια ή μη) είναι φυσιολογική στις μεγαλύτερες ηλικίες εισάγει μια κανονικοποίηση αυτής της, αν μη τι άλλο, επώδυνης ψυχολογικής κατάστασης σε μια συγκεκριμένη ηλικιακή ομάδα, με αποτέλεσμα οι ηλικιωμένοι να αισθάνονται συχνά υποτίμηση, περιφρόνηση ή και αδιαφορία προς τέτοιου είδους προβλήματα.
Επιπλέον, η ηλικιακή διάκριση έχει επιπτώσεις και σε ατομικό επίπεδο, καθώς η εσωτερίκευση αυτών των στερεοτύπων από τους ίδιους τους ηλικιωμένους μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο άνοιας, ψυχικών διαταραχών, ακόμη και καρδιακής προσβολής.
Στρατηγικές που Οδηγούν στην Αλλαγή
Τι μπορούμε να κάνουμε ώστε να εξαλείψουμε όλα αυτά τα στερεότυπα και να αρχίσουμε να σκεφτόμαστε αυτή την ηλικιακή ομάδα ως ενεργό κομμάτι της κοινωνίας, που άλλωστε έχει κάθε δικαίωμα και όρεξη να είναι;
Αρχικά, ο τρόπος με τον οποίο μιλάμε για το ότι μεγαλώνουμε μπορεί να επηρεάσει και τον τρόπο με τον οπ0ίο σκεφτόμαστε για αυτό. Εκφράσεις, παροιμίες και slang περί ηλικιωμένων τείνουν να τονίζουν αρνητικά στερεότυπα. Πολύ σημαντική είναι επίσης η αφύπνιση της κοινωνίας αναφορικά με την ηλικιακή διάκριση, ώστε ολοένα και περισσότερος κόσμος να αντιληφθεί όχι μόνο το κακό που επιφέρει, αλλά και τον μη συνειδητό τρόπο με τον οποίο εγκαθιδρύεται.
Σε τομείς όπως η υγειονομική περίθαλψη και ο χώρος εργασίας, η εκπαίδευση σε θέματα στερεοτύπων σχετικά με την ηλικία θα ενθάρρυνε μια πιο ισορροπημένη απεικόνιση των ηλικιωμένων και αντίστοιχα την πιο θετική αντιμετώπισή τους. Στα μέσα ενημέρωσης, η αυξημένη ορατότητα και η ποικιλομορφία στην απεικόνιση ηλικιωμένων θα εξασφάλιζαν και την ακριβέστερη απεικόνιση των εμπειριών τους.
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποτελούν, επίσης, βασικό δίαυλο αλλαγής, τόσο για τη δυνατότητα των ηλικιωμένων να μοιράζονται πιο αντιπροσωπευτικές εμπειρίες γήρανσης όσο και για φορείς, όπως ερευνητές και διαφημιστές, ώστε να κατανοούν καλύτερα και να ανταποκρίνονται σε αυτές τις εμπειρίες.
Τέλος, η ίδια η αναδιαμόρφωση των αφηγήσεων μπορεί να συμβάλλει στην αλλαγή. Να σταματήσουμε να θεωρούμε τη γήρανση του πληθυσμού ως «πρόβλημα» ή «βάρος» και να δώσουμε έμφαση στην ισότητα και την ένταξη του.
Η απόλαυση των κόπων μιας ζωής είναι αυτονόητη, όμως η τρίτη ηλικία μπορεί να είναι κάτι πολύ περισσότερο από σιωπηλή αναχώρηση και ξεκούραση.
Συμπεράσματα
Ο ηλικιακός ρατσισμός μπορεί να αποθαρρύνει τους ηλικιωμένους από το να υιοθετήσουν συμπεριφορές και ευκαιρίες που θα τους επέτρεπαν να συμμετέχουν πλήρως στην κοινωνία, ενώ αποτελεί σημαντικό εμπόδιο στην αξιοποίηση ευκαιριών που μπορεί να προσφέρει ο γηράσκων πληθυσμός.
Δεν υπάρχει καθορισμένη συνταγή που πρέπει να ακολουθεί κανείς στη ζωή. Αυτό είναι κάτι που προωθείται κυρίως στους νεότερους: ακολουθήστε τα όνειρά σας, δοκιμάστε διαφορετικά πράγματα, αποτύχετε, αρχίστε ξανά. Οι συμβουλές προς τους ηλικιωμένους διαφέρουν ριζικά: μείνετε στη θέση σας, ζήσατε τη ζωή σας, ξεκουραστείτε, αρκεστείτε στα απλά.
Η απόλαυση των κόπων μιας ζωής είναι αυτονόητη, όμως η τρίτη ηλικία μπορεί να είναι κάτι πολύ περισσότερο από σιωπηλή αναχώρηση και ξεκούραση. Μπορεί να γίνει μια περίοδος πλήρους αυτοπραγμάτωσης, αρκεί να προσφέρουμε στους ηλικιωμένους τις ευκαιρίες και τα μέσα να δράσουν χωρίς αποκλεισμούς και περιορισμούς..
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ και στο μηνιαίο newsletter No Man’s Land – στο οποίο μπορείτε να κάνετε την εγγραφή σας εδώ.
Οι Πόλεις που Σχεδιάζουν Γυναίκες
Ρωτήσαμε τη Ζωή Κοσκινίδου γιατί η Κόκκινη Αλεπού «Διαβάζει Δυνατά»
