Στις αρχές του 20ού αιώνα, τα άλογα βρίσκονταν στο απόγειο της ιστορικής τους πορείας. Δεν ήταν απλώς ζώα, ήταν κινητήριος μοχλός της παγκόσμιας οικονομίας. Όργωναν τα χωράφια, έσερναν τις άμαξες στις μεγαλουπόλεις, μετέφεραν εμπορεύματα, συμμετείχαν στους πολέμους. Μόνο στις Ηνωμένες Πολιτείες ο πληθυσμός τους το 1915 ξεπερνούσε τα 21 εκατομμύρια. Αν τα άλογα διέθεταν τότε οικονομολόγους, οι προβλέψεις τους για το μέλλον θα ήταν εξαιρετικά αισιόδοξες.
Βλέποντας την εμφάνιση των πρώτων μηχανών εσωτερικής καύσης, ένας άλογο(ς)-οικονομολόγος πιθανότατα θα έγραφε:
Η νέα τεχνολογία δεν πρέπει να μας τρομάζει. Ο ατμός και η βενζίνη θα αναλάβουν τις πιο βαριές και επικίνδυνες δουλειές. Θα αυξήσουν την παραγωγικότητα και θα δημιουργήσουν νέες, πιο εξειδικευμένες και λιγότερο κοπιαστικές θέσεις εργασίας για τα άλογα. Μπορεί να χαθούν κάποιες δουλειές στο όργωμα, αλλά θα δημιουργηθούν νέες ανάγκες που σήμερα δεν μπορούμε καν να φανταστούμε.
Η ιστορία ήταν διαφορετική. Το τρακτέρ και το αυτοκίνητο δεν ήταν απλώς νέα εργαλεία για τα άλογα. Ήταν το απόλυτο υποκατάστατό τους. Η μηχανή δεν έκανε το άλογο πιο παραγωγικό, το κατέστησε οικονομικά μη ανταγωνιστικό. Μέσα σε λίγες δεκαετίες, ο πληθυσμός των αλόγων εργασίας κατέρρευσε. Δεν υπήρξε καμία «επανεκπαίδευση» για τα άλογα, ούτε αναδύθηκαν «νέα επαγγέλματα» που να απαιτούν τη μυϊκή τους δύναμη. Ο ρόλος τους στην παραγωγική οικονομία μηδενίστηκε και περιορίστηκαν στον αθλητισμό και την αναψυχή.
Το 1983, ο νομπελίστας οικονομολόγος Wassily Leontief χρησιμοποίησε αυτήν ακριβώς την αναλογία για να διατυπώσει μια ανατριχιαστική προειδοποίηση:
Ο ρόλος των ανθρώπων, ως του πιο σημαντικού συντελεστή παραγωγής, είναι βέβαιο ότι θα μειωθεί με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που ο ρόλος των αλόγων στη γεωργική παραγωγή αρχικά μειώθηκε και μετά εξαλείφθηκε από την εισαγωγή των τρακτέρ.
Δεν ήταν ο μόνος, όπως περιγράφουν το 2015 οι Erik Brynjolfsson και Andrew McAfee στο συναρπαστικό κείμενό τους «Will Humans Go the Way of Horses? – Labor in the Second Machine Age».¹ Και άλλοι μεγάλοι οικονομολόγοι έκαναν κατά καιρούς παρόμοιες δυσοίωνες προβλέψεις.
Ο Καρλ Μαρξ, γράφοντας την εποχή του ατμού, περιέγραψε την αυτοματοποίηση του προλεταριάτου ως αναγκαίο χαρακτηριστικό του καπιταλισμού. Το 1930, αφού ο εξηλεκτρισμός και η μηχανή εσωτερικής καύσης είχαν πλέον εδραιωθεί, ο John Maynard Keynes προέβλεψε ότι τέτοιου είδους καινοτομίες θα οδηγούσαν σε αύξηση της υλικής ευημερίας, αλλά και σε εκτεταμένη «τεχνολογική ανεργία».²
Κάτι αντίστοιχο συνέβη και στην αυγή της εποχής των υπολογιστών, το 1964. Μια ομάδα επιστημόνων και άλλων κοινωνικών επιστημόνων έστειλε ανοιχτή επιστολή στον Πρόεδρο των ΗΠΑ Lyndon Johnson. Τον προειδοποιούσε ότι το μέλλον της εισαγωγής των υπολογιστών στην οικονομία θα οδηγήσει σε ένα σύστημα, το οποίο απαιτεί ολοένα και λιγότερη ανθρώπινη εργασία.
Η ιστορία εντούτοις δεν δικαίωσε αυτές τις προβλέψεις. Αντίθετα οι θέσεις εργασίας στην παγκόσμια οικονομία αυξήθηκαν, σε συνδυασμό με την αύξηση του πληθυσμού, σε όλη τη διάρκεια των μεγάλων τεχνολογικών επαναστάσεων των τελευταίων δύο αιώνων. Σε μια έκθεση του 1987 η Εθνική Ακαδημία Επιστημών (National Academy of Sciences) των ΗΠΑ εξηγούσε το γιατί:
Μειώνοντας το κόστος παραγωγής και, κατ’ επέκταση, χαμηλώνοντας την τιμή ενός συγκεκριμένου αγαθού σε μια ανταγωνιστική αγορά, η τεχνολογική αλλαγή οδηγεί συχνά σε αύξηση της ζήτησης: η μεγαλύτερη ζήτηση έχει ως αποτέλεσμα την αυξημένη παραγωγή, η οποία απαιτεί περισσότερη εργασία.
Με τη δύναμη του ιστορικού προηγούμενου λοιπόν, για δεκαετίες το οικονομικό κατεστημένο ξόρκιζε την προειδοποίηση του Leontief ως τεχνοφοβική αίρεση. Η πρόβλεψη για μείωση των θέσεων εργασίας αντιμετωπιζόταν ως η «Λουδιτική Πλάνη» (Luddite Fallacy), καθώς κάθε τεχνολογική επανάσταση, όσο κι αν καταστρέφει παλιά επαγγέλματα, στο τέλος δημιουργεί νέα, περισσότερα και καλύτερα.
Η βασική υπόθεση πίσω από αυτήν την πρόβλεψη ήταν ότι καμία μηχανή δεν μπορεί να αντικαταστήσει τον άνθρωπο σε όλες τις παραγωγικές διαδικασίες. Οι Brynjolfsson και McAfee έλεγαν ότι ο άνθρωπος έχει πλεονέκτημα στις κοινωνικές δεξιότητες, στην κατανόηση και διαχείριση του φυσικού κόσμου και στις ανώτερες πνευματικές λειτουργίες που απαιτούν σχεδιασμό, δημιουργικότητα και ευελιξία. Δεν προέβλεπαν ότι μπορεί στα αμέσως επόμενα χρόνια αυτό το πλεονέκτημα να χαθεί.
Συνοψίζοντας το επιχείρημα και επικαλούμενοι μια έκθεση της NASA του 1965 ανέφεραν: «Ο άνθρωπος είναι το χαμηλότερου κόστους, βάρους 68 κιλών, μη γραμμικό υπολογιστικό σύστημα γενικής χρήσης, το οποίο μπορεί να παραχθεί μαζικά από ανειδίκευτη εργασία.» (σ.σ. το αστείο –public rather than private joke– των επιστημόνων της NASA ήταν η αναφορά στην παραγωγή του ανθρώπου, ως ένα «βιολογικό» ρομπότ, μέσω της σεξουαλικής αναπαραγωγής).
Η τεχνητή νοημοσύνη σε συνδυασμό με την αυτοματοποίηση έρχεται να αμφισβητήσει δομικά αυτή τη διαπίστωση. Σήμερα και στη διάρκεια της επόμενης εικοσαετίας δεν θα έχουμε απέναντί μας απλώς ταχύτερους υπολογιστές. Θα έχουμε πραγματικά και πολύ ικανότερα σταδιακά υποκατάστατα της ανθρώπινης γνωστικής, συνθετικής και εργαλειακής ικανότητας. Η πρόβλεψη του Leontief επιστρέφει ως ένας ορατός, συστημικός κίνδυνος.
Εάν καταλήξουμε στο περιθώριο της οικονομικής ζωής, εξαρτώμενοι από τα ψίχουλα μιας υπερπαραγωγικής νοημοσύνης που ελέγχεται από ελάχιστους, αυτό δεν θα είναι αποτέλεσμα ενός αναπόδραστου φυσικού νόμου. Θα είναι αποτέλεσμα ενός ιστορικού ατυχήματος.
Η ΑΙ και η ρομποτική είναι για τον ανθρώπινο εγκέφαλο και τα ανθρώπινα χέρια και πόδια ό,τι ήταν η μηχανή εσωτερικής καύσης για τους μυς του αλόγου. Αν ή όταν η ΑΙ φτάσει στο επίπεδο της Γενικής Νοημοσύνης (AGI), χωρίς εμείς να έχουμε αλλάξει το κοινωνικό μας συμβόλαιο, η πλήρης περιθωριοποίηση της ανθρώπινης εργασίας αποτελεί τη φυσική μαθηματική κατάληξη του καπιταλισμού. Το κεφάλαιο απλώς δεν θα μας χρειάζεται για να παραγάγει πλούτο.
Όμως, υπάρχει μια θεμελιώδης, σωτήρια διαφορά. Δεν είμαστε άλογα. Και δεν θα είναι αυτή η τύχη μας. Τα άλογα δεν δημιούργησαν το τρακτέρ. Εμείς δημιουργήσαμε τις κάθε είδους μηχανές. Τα άλογα δεν είχαν πολιτικούς θεσμούς. Δεν μπορούσαν να νομοθετήσουν. Δεν μπορούσαν να απεργήσουν, ούτε μπορούσαν να απαιτήσουν μερίδιο από τα κέρδη της αυτοκινητοβιομηχανίας του Henry Ford. Ο άνθρωπος αντίθετα κατέχει την αυτενέργεια της ιστορίας του. Εάν καταλήξουμε στο περιθώριο της οικονομικής ζωής, εξαρτώμενοι από τα ψίχουλα μιας υπερπαραγωγικής νοημοσύνης που ελέγχεται από ελάχιστους, αυτό δεν θα είναι αποτέλεσμα ενός αναπόδραστου φυσικού νόμου. Θα είναι αποτέλεσμα ενός ιστορικού ατυχήματος. Μιας ασυγχώρητης κοινωνικής αδράνειας. Μιας εγκληματικής έλλειψης πολιτικής επιμέλειας.
Θα σημαίνει ότι επιλέξαμε να μη γίνουμε όλοι ιδιοκτήτες της νέας τεχνολογίας. Θα σημαίνει ότι αφήσαμε το παλαιό σύστημα να λειτουργεί σε τοξικές συνθήκες. Για να αποτρέψουμε όμως αυτή τη δυστοπία, πρέπει πρώτα να κοιτάξουμε την αλήθεια κατάματα. Να εγκαταλείψουμε τις καθησυχαστικές ψευδαισθήσεις. Και η μεγαλύτερη ψευδαίσθηση είναι η εξής: η ανεδαφική υπόθεση ότι η ανθρωπότητα θα σωθεί βρίσκοντας καταφύγιο σε «νέα επαγγέλματα», στα οποία θα παραμείνει, δήθεν, πιο ανταγωνιστική από τις μηχανές.
Το μειονέκτημα των ακαδημαϊκών μελετών είναι ότι καλούνται να καταγράψουν εμπειρικά ένα πολύ δυναμικό φαινόμενο. Είναι σαν να είσαι σε μια Porsche, στα πρώτα δευτερόλεπτα της επιτάχυνσης και να προσπαθείς να προβλέψεις την τελική της ταχύτητα, κοιτώντας προς τα πίσω.
Οι βαρόνοι της ΑΙ άλλωστε, με κάθε ευκαιρία, μας προειδοποιούν ότι η εργασία θα υποκατασταθεί μαζικά από την ΑΙ. O Musk³ έχει δηλώσει ότι σε δέκα με είκοσι χρόνια η εργασία θα είναι προαιρετική, ενώ ο πιο συγκρατημένος Amodei έγραφε στις αρχές του 2026* ότι:
… η πρόβλεψή μου είναι ότι το 50% των εισαγωγικών θέσεων εργασίας υπαλλήλων γραφείου θα επηρεαστεί ριζικά (disrupted) μέσα στα επόμενα 1 με 5 χρόνια. Εκτιμώ ότι θα διαθέτουμε πανίσχυρη τεχνητή νοημοσύνη (η οποία, από τεχνολογική σκοπιά, θα επαρκεί για να εκτελέσει τις περισσότερες ή και όλες τις εργασίες, και όχι μόνο τις εισαγωγικές) σε πολύ λιγότερο από 5 χρόνια.
Οι ακαδημαϊκοί στις πρώτες μελέτες τους για την ΑΙ στους χώρους εργασίας είναι πολύ περισσότερο συγκρατημένοι. Οι αρχικές μελέτες καταγράφουν ελάχιστη επίδραση. Χαρακτηριστική είναι μελέτη που έγινε στη Δανία που καταγράφει ότι:
… παρά τις σημαντικές επενδύσεις στα chatbots τεχνητής νοημοσύνης, ο συνολικός τους αντίκτυπος στην εργασία παραμένει μέτριος: οι χρήστες αναφέρουν μέση εξοικονόμηση χρόνου της τάξης του 2,8% των ωρών εργασίας.
ενώ δεν υπάρχει στατιστικά σημαντική επίδραση στην αγορά εργασίας, μέχρι τα τέλη του 2024.⁴
Το μειονέκτημα των ακαδημαϊκών μελετών είναι ότι καλούνται να καταγράψουν εμπειρικά ένα πολύ δυναμικό φαινόμενο. Είναι σαν να είσαι σε μια Porsche, στα πρώτα δευτερόλεπτα της επιτάχυνσης και να προσπαθείς να προβλέψεις την τελική της ταχύτητα, κοιτώντας προς τα πίσω. Τα στοιχεία της Δανίας, για παράδειγμα, αφορούν την επίδραση στην εργασία από τη χρήση μοντέλων, όπως το ChatGPT-3 ή την πρώιμη έκδοση του GPT-4. Οι διαφορές είναι τεράστιες σε σχέση με τα σημερινά. Δέκα φορές τουλάχιστον μικρότερο context window (δεν μπορούσε να επεξεργαστεί καλά μεγάλα κείμενα), συχνές παραισθήσεις που απαιτούσαν διαρκή ανθρώπινο έλεγχο, ανυπαρξία εργαλείων και ΑΙ agents κ.λπ.
Κάθε εμπειρική μελέτη, όμως, έχει και ένα άλλο εγγενές μειονέκτημα. Περιορίζεται από την ικανότητα των ανθρώπων και των επιχειρήσεων να αξιοποιήσουν την ΑΙ στην πραγματική ζωή. Αυτή η ικανότητα αναπόφευκτα θα χρειαστεί χρόνια για να εξελιχθεί. Τα μοντέλα είναι ήδη πολύ ικανότερα από τη χρήση τους. Αυτό αποτυπώνεται χαρακτηριστικά σε πίνακα της Anthropic που κυκλοφόρησε στις 5 Μαρτίου του 2026 και αναφέρεται αυστηρά στα LLMs (όχι τον συνδυασμό LLMs και αυτοματοποίησης σε ρομπότ κ.λπ.).⁵
Τα στοιχεία δείχνουν ότι υπάρχει ακόμα πολύ μεγάλη απόσταση μεταξύ των θεωρητικών δυνατοτήτων των μοντέλων και της πραγματικής τους αξιοποίησης στην παραγωγική διαδικασία. Η απόσταση θα περιορίζεται συνεχώς στο μέλλον, καθώς τα μοντέλα θα εξελίσσονται και οι άνθρωποι, οι θεσμοί και οι επιχειρήσεις θα προσαρμόζονται στη χρήση τους. Παρά τις πρακτικές δυσκολίες, δηλαδή ότι ορισμένες εργασίες που είναι θεωρητικά δυνατές δεν υλοποιούνται στην πράξη λόγω περιορισμών του συγκεκριμένου μοντέλου ή νομικών περιορισμών ή εξειδικευμένων απαιτήσεων λογισμικού ή ανάγκης ανθρώπινης επαλήθευσης ή άλλων εμποδίων.
Ήδη οι νεότερες μελέτες που έγιναν στα τέλη του 2025 αρχίζουν και διηγούνται την αρχή μιας τελείως διαφορετικής ιστορίας. Στη μελέτη⁶ με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Καναρίνια στο Ορυχείο; Έξι Στοιχεία για Πρόσφατες Επιρροές της ΑΙ στην Αγορά Εργασίας (Canaries in the Coal Mine? Six Facts about the Recent Employment Effects of Artificial Intelligence), οι Brynjolfsson (ο γνωστός μας από τα άλογα), Chandar και Chen, αξιολογώντας δεκάδες εκατομμύρια δεδομένα από την αμερικανική αγορά εργασίας, βρίσκουν ήδη ότι:
Οι εργαζόμενοι ηλικίας 22 έως 25 ετών έχουν βιώσει μείωση της απασχόλησης κατά 6% από τα τέλη του 2022 έως τον Σεπτέμβριο του 2025 σε επαγγέλματα περισσότερο εκτεθειμένα στην τεχνητή νοημοσύνη, σε σύγκριση με μια αύξηση 6-9% για τους μεγαλύτερους σε ηλικία εργαζόμενους.
Μια δεύτερη μελέτη, που καταλήγει επί της ουσίας στο ίδιο συμπέρασμα,⁷ με στοιχεία που καλύπτουν σχεδόν 62 εκατομμύρια εργαζόμενους και 285.000 επιχειρήσεις και δημοσιεύθηκε το καλοκαίρι του 2025, δείχνει:
…από το πρώτο τρίμηνο του 2023, απότομη πτώση της απασχόλησης των νέων υπαλλήλων (junior) στις εταιρίες που υιοθετούν (σ.σ. την ΑΙ τεχνολογία) σε σχέση με όσες δεν την υιοθετούν, παράλληλα με τη συνεχιζόμενη αύξηση της απασχόλησης των παλαιότερων υπαλλήλων (senior).
Φαίνεται ότι μια σταθερή τάση, που διαρκεί από το 2015 ως το 2023, υφίσταται διακριτή ρήξη για τους νεότερους υπαλλήλους. Επίσης πολύ χαρακτηριστικό είναι ότι:
Η μείωση της απασχόλησης των νέων υπαλλήλων (junior) συγκεντρώνεται σε επαγγέλματα με υψηλή έκθεση στην Gen AI ενώ σε επαγγέλματα χαμηλής έκθεσης δεν παρατηρείται αντίστοιχη πτώση.
Οι ίδιες οι τεχνολογικές εταιρίες που πρωταγωνιστούν στην επανάσταση της ΑΙ είναι πρωτοπόρες στη χρήση της. Ας δούμε μερικές από τις πιο σημαντικές της επιπτώσεις στην εργασία στο εσωτερικό τους. Η Alphabet (Google), η Microsoft και η META (Facebook),⁸ στο τέλος του 2025 είχαν αθροιστικά 498 χιλιάδες υπαλλήλους, ακριβώς όσους είχαν και το 2022. Μόνο που ο ετήσιος τζίρος τους την περίοδο αυτή αυξήθηκε κατά 52% (από τα 589 στα 909 δις δολάρια).
Είναι ακριβώς η περίοδος κατά την οποία η ΑΙ εισέρχεται μαζικά στις παραγωγικές τους διαδικασίες. Ωστόσο δεν έχει ολοκληρωθεί η αντίστοιχη δομική αλλαγή στον τρόπο λειτουργίας τους. Αυτό μας δίνει μια πρώτη ένδειξη της επίπτωσης την οποία θα έχει η ΑΙ και η αυτοματοποίηση στην αγορά εργασίας, καθώς θα εισέρχονται όλο και πιο μαζικά στις παραγωγικές διαδικασίες.
Πολλοί παραδοσιακοί οικονομολόγοι αρνούνται αυτή τη δυναμική. Χαρακτηριστικό είναι ένα paper⁹ που γράφτηκε στις αρχές του 2024 με τίτλο «Generative AI: A Turning Point for Labor’s Share?», από τον Lukasz Drozd (Federal Reserve Bank of Philadelphia) και τη Marina Tavares (International Monetary Fund). Σε αυτό εξηγούν ότι αν –όπως αναμένεται– η ΑΙ αυξήσει σημαντικά την παραγωγικότητα των ήδη αυτοματοποιημένων διαδικασιών στην οικονομία, αυτό με τη μείωση των τιμών και την αύξηση των εισοδημάτων θα περιορίσει τις επιπτώσεις στην εργασία, καθώς:
Οι εργαζόμενοι, σε απάντηση ενός μείζονος κύματος αυτοματοποίησης που θα φέρνει η ΑΙ, θα αποκτήσουν τελικά νέες δεξιότητες και θα βρουν νέες εργασίες.
Πού στηρίζεται η θέση αυτή; Στην υπόθεση που κάνουν ότι:
η ευρεία υποκατάσταση (σ.σ. της εργασίας από το κεφάλαιο) σε όλες τις εργασίες είναι απίθανη (implausible). Οι τεχνολογικές διαδικασίες για την παραγωγή αγαθών και υπηρεσιών είναι σχετικά άκαμπτες. Αποτελούνται από μια ακριβώς καθορισμένη αλληλουχία μυριάδων διακριτών καθηκόντων. Για παράδειγμα, επειδή σε ένα εργοστάσιο αυτοκινήτων ένα ρομπότ μπορεί να αντικαταστήσει έναν οξυγονοκολλητή δεν σημαίνει ότι αυτό θα καταργήσει τους εργάτες που τοποθετούν τα παρμπρίζ;
Είναι όμως πάρα πολύ πιθανό –για να μην πούμε βέβαιο– ότι τέτοιας πολυπλοκότητας ρομπότ θα είναι διαθέσιμα στα επόμενα δέκα ή δεκαπέντε χρόνια. Η σχετική τεχνολογία υπάρχει ή αναπτύσσεται (π.χ. Optimus από τον Musk). Στην προοπτική του χρόνου, καθώς τα, όλο και πιο ισχυρά ή εξειδικευμένα, μοντέλα ΑΙ θα συνδυάζονται με τη μαζική παραγωγή και τις οικονομίες κλίμακος,** το κεφάλαιο θα γίνεται όλο και πιο ανταγωνιστικό σε σχέση με την εργασία, στο μεγαλύτερο μέρος των ανθρώπινων δραστηριοτήτων.
Παράδοξα, αγνοώντας αυτές τις εξελίξεις, ακόμα και μεγάλοι οικονομικοί οργανισμοί δεν μπορούν να προβλέψουν πειστικά το μέλλον της εργασίας. Για παράδειγμα η Goldman Sachs, στις συντηρητικές για την αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας προβλέψεις της,¹⁰ που προσφέρουν στους διαμορφωτές πολιτικής ένα αίσθημα ασφάλειας και διαθεσιμότητας χρόνου προσαρμογής, επικαλείται μια εσωτερική μελέτη δύο οικονομολόγων της (Briggs και Kodnani).¹¹ Αυτή η μελέτη προβλέπει περιορισμένο αριθμό θέσεων εργασίας, που θα επηρεαστούν από την ΑΙ παγκοσμίως:
Η παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη θα μπορούσε να εκθέσει το ισοδύναμο 300 εκατομμυρίων θέσεων πλήρους απασχόλησης στην αυτοματοποίηση.
Όταν όμως μπαίνει κανείς στο ίδιο το κείμενο της μελέτης ανακαλύπτει ότι στηρίζεται στην υπόθεση ότι:
Επαγγέλματα στα οποία σημαντικό μέρος του χρόνου των εργαζομένων γίνεται σε εξωτερικό χώρο ή εμπεριέχει φυσική εργασία δεν μπορεί να αυτοματοποιηθεί από την ΑΙ.
Δυστυχώς κανένας δεν ενημέρωσε για την υπόθεση αυτή τον Elon Musk και τα ρομπότ του, ούτε όλους εκείνους που προετοιμάζουν εφαρμογές της ΑΙ σε εξωτερικούς χώρους (παράδειγμα έξυπνα γυαλιά), που μπορούν και στα επαγγέλματα αυτά να αυξήσουν αποφασιστικά την παραγωγικότητα των εργαζομένων ή να τους αντικαταστήσουν.
Τα βασικά εργαλεία της ανθρώπινης παραγωγικότητας (ο εγκέφαλος και οι δεξιότητες κίνησης και χειρισμού εργαλείων) είναι δεδομένα. Kανείς δεν μπορεί να αναμένει ότι θα βελτιώνονται ταχύτερα από τα άλματα που θα κάνει στα επόμενα χρόνια και δεκαετίες ο συνδυασμός ΑΙ και αυτοματοποίησης.
Η αντικατάσταση του μεγαλύτερου μέρους της εργασίας από το κεφάλαιο είναι κατά τη γνώμη μου αναπότρεπτη στη διάρκεια των επομένων τριών ή τεσσάρων δεκαετιών για δύο λόγους:
Ο πρώτος λόγος είναι ότι οι άνθρωποι, ακόμα κι αν συνδυάσουν την εκπαίδευσή τους με τη χρήση ΑΙ, έχουν περιορισμένες δυνατότητες βελτίωσης της παραγωγικότητάς τους. Με εξαίρεση το ενδεχόμενο της συγχώνευσης ανθρώπου και ΑΙ, σε επίπεδο εγκεφάλου, που προς το παρόν παραμένει σενάριο δυστοπικής επιστημονικής φαντασίας. Τα βασικά εργαλεία της ανθρώπινης παραγωγικότητας (ο εγκέφαλος και οι δεξιότητες κίνησης και χειρισμού εργαλείων) είναι δεδομένα. Kανείς δεν μπορεί να αναμένει ότι θα βελτιώνονται ταχύτερα από τα άλματα που θα κάνει στα επόμενα χρόνια και δεκαετίες ο συνδυασμός ΑΙ και αυτοματοποίησης.
Αν το σκεφτούμε ως «κούρσα εξοπλισμών» σε μια από τις πιο αρχαίες ανθρώπινες δραστηριότητες, τον πόλεμο, και χρησιμοποιήσουμε ως παράδειγμα τον πολέμο της Ουκρανίας (που η τεχνολογία προχώρησε με άλματα τα τελευταία χρόνια), η στρατιωτική αποτελεσματικότητα του ανθρώπου, πριν ακόμα μπουν στο παιχνίδι τα αυτόνομα ΑΙ drones έχει δραστικά περιοριστεί. Αν στοιχημάτιζε κανείς για το μέλλον του πολέμου, θα έβαζε σήμερα τα χρήματά του στην εκπαίδευση και αναβάθμιση πεζοναυτών ή σε AI drones; Αν η τεχνολογία κερδίζει την «κούρσα εξοπλισμών» μεταξύ ανθρώπου και μηχανής στον πόλεμο, γιατί να υποθέσουμε ότι θα τη χάσει στην ειρήνη; Δηλαδή στις καθημερινές οικονομικές δραστηριότητες.
Ο δεύτερος λόγος έχει να κάνει με μια σημαντική παρατήρηση που υπάρχει στο paper των Drozd και Tavares που προαναφέραμε:
Εργασίες υψηλής οικονομικής απόδοσης είναι πιο ευάλωτες (σ.σ. με την επανάσταση της ΑΙ) στην αυτοματοποίηση, μια διαφορά σε σχέση με το παρελθόν, όταν οι χαμηλού εισοδήματος δουλειές ήταν ο κύριος στόχος της αυτοματοποίησης.
Ο λόγος για τον οποίο η εργασία μπορεί να υποκατασταθεί από το κεφάλαιο όχι στο μακρινό μέλλον, αλλά στις επόμενες δεκαετίες, έχει να κάνει και με το επίπεδο των μισθών.
Σε μια οικονομία που οι εργασίες υψηλών εισοδημάτων, ιδίως στον αναπτυγμένο κόσμο, θα γίνονται όλο και λιγότερες και όλο και περισσότεροι εργαζόμενοι θα διεκδικούν όλο και χειρότερες δουλειές, οι μισθοί στις νέες αυτές δουλειές θα γίνονται όλο και χαμηλότεροι. Σε αυτή τη συγκυρία, η λογική της επιδοματικής διαβίωσης, που ήδη υπάρχει σήμερα, και μάλιστα ως αδυναμία των συστημάτων κοινωνικού κράτους, αποκτά σκληρή οικονομική λογική. Ωθεί στην αποχώρηση από την αγορά εργασίας. Συνεπώς, σε μια κοινωνία αφθονίας, καθώς θα εισερχόμαστε, μετά το 2035, σε μια περίοδο γρήγορης ανάπτυξης, μπορεί να βρεθούμε αντιμέτωποι με μείωση όχι μόνο της ζήτησης για εργασία, αλλά και της προσφοράς εξειδικευμένης ανθρώπινης εργασίας, για λόγους καθαρά οικονομικούς. Στη λογική: γιατί να ξοδεύω χρόνο και χρήμα για εξειδικευμένη εκπαίδευση, αν αυτή δεν θα μου αποφέρει τα αντίστοιχα εισοδήματα;
Την οριστική απάντηση στο ερώτημα για το πότε και σε ποιο βαθμό το κεφάλαιο θα αντικαταστήσει την εργασία, θα την δώσει η ίδια η ζωή. Ο κόσμος ρεαλιστικά οδεύει προς ένα μέλλον AGI και σύντηξης. Δηλαδή πανίσχυρων νοητικά μηχανών και τεράστιων ποσοτήτων φθηνής ενέργειας. Οπότε είναι βέβαιο ότι η οικονομική ανταγωνιστικότητα του ανθρώπου, ως εργαζομένου, θα συρρικνώνεται διαρκώς.
Τα άλογα δεν είναι χωρίς συμμετοχή στη σημερινή οικονομική ζωή. Έχουν διατηρήσει την ανταγωνιστικότητά τους σε δύο δραστηριότητες, την άθληση και την αναψυχή. Ο αριθμός όμως των αλόγων που «εργάζονται», αλλά και η οικονομική τους σημασία, έχουν μειωθεί καταλυτικά. Αν ο Leontieff αποδειχθεί ότι έχει δίκιο, κάτι αντίστοιχο μπορεί να συμβεί και με την ανθρώπινη εργασία. Δεν είναι όμως αναγκαστικό να συμβεί το ίδιο με τη συμμετοχή των ανθρώπων στην οικονομική ζωή. Εκεί, το μέλλον μας μπορεί –και πρέπει– να είναι τελείως διαφορετικό.
* Dario Amodei, «The Adolescence of Technology», Ιανουάριος 2026, darioamodei.com. Βλ. επίσης Economic Times, «Anthropic CEO warns 50% of entry-level white-collar jobs could vanish in 5 years as AI takes over workplaces».
** Όσο πιο μεγάλοι όγκοι, τόσο πιο λίγο κοστίζει ένα προϊόν.
Η αθηΝΕΑ δημοσιεύει κατ’ αποκλειστικότητα απόσπασμα από το νέο βιβλίο του Θόδωρου Σκυλακάκη «Τεχνητή Νοημοσύνη – Η Εκτόπιση της Εργασίας: Καθολικό Βασικό Κεφάλαιο – Ελευθερία και αξιοπρέπεια σε έναν κόσμο χωρίς μισθό», που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Καστανιώτη.
Η παρουσίαση του βιβλίου θα γίνει τη Δευτέρα 8 Ιουνίου 2026, στις 7 το απόγευμα, στην Αίγλη Ζαππείου (αίθουσα «Αίγλη Ballroom»). Για το βιβλίο, το οποίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη, θα μιλήσουν οι: Θοδωρής Γεωργακόπουλος, Νίκη Λυμπεράκη, Παύλος Τσίμας και Νίκος Φιλιππίδης.
Μπορείτε να δηλώσετε τη συμμετοχή σας εδώ.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
Τεχνητή Νοημοσύνη & Δημόσιες Προμήθειες. Μια Επανάσταση για Τολμηρούς!
