Υπάρχει, συνήθως, συγκεκριμένος λόγος που δεν πηγαίνουμε για εκείνη την εξέταση που ξέρουμε ότι πρέπει να κάνουμε.
Όλοι έχουμε μία τέτοια εκκρεμότητα. Το παραπεμπτικό που μένει μήνες σ’ ένα συρτάρι – ή στα αδιάβαστα μηνύματα στο κινητό. Το ραντεβού που «θα κλείσουμε μετά τις γιορτές», και μετά το Πάσχα, και μετά το καλοκαίρι. Τον προληπτικό έλεγχο που μεταφέρεται από χρονιά σε χρονιά σαν εκκρεμότητα χωρίς προθεσμία.
Δεν είναι ο χρόνος που μας λείπει. Κι ας πείθουμε συχνά τον εαυτό μας για το αντίθετο, αυτή σπάνια είναι η αλήθεια. Οι περισσότεροι από εμάς βρίσκουμε χρόνο για πολλά, πολύ λιγότερο σημαντικά μέσα στην καθημερινότητά μας. Ο πραγματικός, βαθύτερος λόγος δεν θα εκπλήξει κανέναν, αλλά είναι πιο άβολος να τον παραδεχθούμε: δεν πηγαίνουμε γιατί φοβόμαστε για το τι μπορεί να ανακαλύψουμε.
Μετράμε βήματα, παρακολουθούμε τον ύπνο μας, συζητάμε για διατροφή, γυμναζόμαστε περισσότερο. Μιλάμε διαρκώς για την υγεία – και την ίδια στιγμή δυσκολευόμαστε με το πιο βασικό ίσως στοιχείο της: να ελέγξουμε εγκαίρως αν κάτι δεν πάει καλά.
Δεν πρόκειται για κάτι παράλογο. Η πρόληψη μας φέρνει αντιμέτωπους με μια πιθανότητα που θα προτιμούσαμε να μην υπάρχει. Μια εξέταση μπορεί να επιβεβαιώσει ότι όλα είναι καλά. Mπορεί όμως και να ανοίξει μια πόρτα που δεν θέλουμε να ανοίξουμε. Έτσι επιλέγουμε την αναβολή, όχι επειδή δεν γνωρίζουμε τη σημασία της πρόληψης, αλλά ακριβώς επειδή τη γνωρίζουμε.
Το παράδοξο γίνεται εντονότερο αν σκεφτεί κανείς την εποχή μας. Μετράμε βήματα, παρακολουθούμε τον ύπνο μας, συζητάμε για διατροφή, γυμναζόμαστε περισσότερο. Μιλάμε διαρκώς για την υγεία – και την ίδια στιγμή δυσκολευόμαστε με το πιο βασικό ίσως στοιχείο της: να ελέγξουμε εγκαίρως αν κάτι δεν πάει καλά.
Εν μέρει αυτό μπορεί να συμβαίνει επειδή η επιτυχία της πρόληψης είναι από τη φύση της αόρατη. Η πρόληψη είναι μία από τις ελάχιστες περιπτώσεις όπου καλούμαστε να δράσουμε σήμερα για ένα πρόβλημα που δεν υπάρχει ακόμη – ή τουλάχιστον δεν είναι ακόμη ορατό. Γνωρίζουμε πότε μια θεραπεία έσωσε έναν άνθρωπο. Δεν μαθαίνουμε ποτέ για το έμφραγμα που δεν πάθαμε. Για το εγκεφαλικό που δεν συνέβη. Για τον καρκίνο που δεν πρόλαβε να εξελιχθεί επειδή εντοπίστηκε νωρίς. Αυτή η αορατότητα εξηγεί πολλά.
Το πρώτο επεισόδιο της φετινής σεζόν του Brave New Greece, το οποίο προβλήθηκε την περασμένη εβδομάδα και ήταν αφιερωμένο στην πρόληψη, με έκανε να σκεφτώ ότι δεν πρόκειται μόνο για ζήτημα ιατρικής ή οικονομικών. Είναι, σε μεγάλο βαθμό, ζήτημα συμπεριφοράς – ατομικής και συλλογικής.
Οι περισσότεροι γνωρίζουν ότι πρέπει να κάνουν προληπτικές εξετάσεις. Η γνώση δεν είναι το πρόβλημα.
Θα ήταν λάθος όμως να αντιμετωπίσουμε το ζήτημα αποκλειστικά ως ατομική αποτυχία. Αν κάτι μας διδάσκουν η ψυχολογία των συνηθειών και τα συμπεριφορικά οικονομικά των τελευταίων δεκαετιών, είναι ότι οι άνθρωποι σπάνια αλλάζουν συμπεριφορά μόνο και μόνο επειδή γνωρίζουν τι είναι σωστό. Οι περισσότεροι γνωρίζουν ότι πρέπει να γυμνάζονται περισσότερο. Να τρέφονται καλύτερα. Να μην καπνίζουν. Οι περισσότεροι γνωρίζουν ότι πρέπει να κάνουν προληπτικές εξετάσεις. Η γνώση δεν είναι το πρόβλημα. Το πρόβλημα είναι η απόσταση ανάμεσα στη γνώση και στη δράση.
Γι’ αυτό και οι πιο επιτυχημένες πολιτικές πρόληψης δεν περιορίζονται στην ενημέρωση. Προσπαθούν να κάνουν το σωστό πιο εύκολο. Να μειώσουν τα εμπόδια. Να στείλουν την υπενθύμιση. Να φέρουν την εξέταση πιο κοντά στον πολίτη. Να μετατρέψουν μια καλή πρόθεση σε μια εύκολη απόφαση. Με αυτή την έννοια, η πρόληψη είναι ταυτόχρονα και προσωπική ευθύνη, αλλά και συλλογική υποχρέωση. Ο πολίτης καλείται να κάνει το βήμα. Η πολιτεία, το σύστημα υγείας, οι εργοδότες και οι φορείς υγείας καλούνται να κάνουν αυτό το βήμα όσο το δυνατόν πιο απλό.
Οι εφαρμογές υγείας και τα έξυπνα ρολόγια, ακόμη και οι απλές υπενθυμίσεις στο κινητό, δεν λύνουν από μόνες τους το πρόβλημα της συμπεριφοράς. Μπορούν όμως να κάνουν το σωστό λίγο πιο εύκολο και την αναβολή λίγο πιο δύσκολη.
Κι εδώ ίσως να βρίσκεται μία από τις πιο ενδιαφέρουσες εξελίξεις της εποχής μας. Η τεχνολογία στην περίπτωση αυτή λειτουργεί ταυτόχρονα και υπέρ του συστήματος και υπέρ του πολίτη. Από τα ψηφιακά παραπεμπτικά και τις αυτοματοποιημένες υπενθυμίσεις μέχρι την ανάλυση δεδομένων, την τεχνητή νοημοσύνη και τα εργαλεία παρακολούθησης της υγείας, η πρόληψη παύει σταδιακά να εξαρτάται αποκλειστικά από τη μνήμη, την πειθαρχία ή την καλή πρόθεση του καθενός μας. Το ίδιο ισχύει και σε προσωπικό επίπεδο. Οι εφαρμογές υγείας και τα έξυπνα ρολόγια, ακόμη και οι απλές υπενθυμίσεις στο κινητό, δεν λύνουν από μόνες τους το πρόβλημα της συμπεριφοράς. Μπορούν όμως να κάνουν το σωστό λίγο πιο εύκολο και την αναβολή λίγο πιο δύσκολη. Και συχνά αυτό αρκεί.
Στην Ελλάδα δεν φημιζόμασταν ιστορικά για την κουλτούρα πρόληψης που διαθέταμε. Τα τελευταία χρόνια, όμως, κάτι φαίνεται να αλλάζει. Όχι μόνο επειδή επενδύουμε περισσότερο σε σχετικά προγράμματα, αλλά επειδή αρχίζουμε να αντιμετωπίζουμε την πρόληψη λιγότερο ως μια πράξη φόβου και περισσότερο ως μια πράξη φροντίδας. Αυτή η αλλαγή οπτικής ίσως μάλιστα αποδειχθεί σημαντικότερη από οποιαδήποτε καμπάνια ενημέρωσης. Στην πρώτη εκδοχή, η εξέταση είναι μια δοκιμασία που πρέπει να αντέξουμε. Στη δεύτερη, μια επένδυση στον μελλοντικό μας εαυτό. Μια πράξη φροντίδας προς εμάς και προς τους ανθρώπους που αγαπάμε.
Γιατί η έγκαιρη γνώση δεν είναι καταδίκη. Είναι επιλογές. Όσο νωρίτερα γνωρίζουμε τόσο περισσότερα μπορούμε να κάνουμε. Η αναβολή δεν κρατά την πόρτα κλειστή· απλώς μας στερεί τον χρόνο να αποφασίσουμε εμείς τι θα βρούμε πίσω της.
Αν κάτι έμαθα, λοιπόν, από το επεισόδιο αυτό είναι ότι η πρόληψη δεν είναι μόνο μια πολιτική υγείας, αλλά ένα μάθημα για το πώς παίρνουμε αποφάσεις γενικότερα. Για το πώς σχεδιάζουμε θεσμούς. Για το πώς χτίζουμε συνήθειες. Για το πώς αντιμετωπίζουμε το μέλλον. Κι αν αξίζει να αναρωτηθούμε γιατί τόσο συχνά την αποφεύγουμε, η απάντηση βρίσκεται πιθανότατα κάπου ανάμεσα στην ανθρώπινη φύση και στον τρόπο με τον οποίο οργανώνουμε τις κοινωνίες μας.
Κι αυτό είναι ιδιαίτερα ενθαρρυντικό. Γιατί σημαίνει ότι μπορούμε να βελτιώσουμε και τα δύο.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
#BraveNewPrevention: Η Πρόληψη Αλλάζει τους Κανόνες στο Σύστημα Υγείας
Γιατί το Delegation Είναι η Δεξιότητα της Εποχής (και για τις Μητέρες)
