Από τον Heinrich Heine μέχρι τη Dua Lipa, μια ιστορία για το πώς η λογοκρισία αλλάζει μορφή, αλλά όχι στόχο.
Τι σχέση μπορεί να έχει ένας Γερμανός ποιητής του 19ου αιώνα με την Dua Lipa; Πόσο μια κοινή πρακτική του σήμερα μπορεί να παραπέμπει σε σκοτεινές σελίδες του Β′ Παγκοσμίου Πολέμου;
«Εκεί που καίνε βιβλία, στο τέλος θα κάψουν και ανθρώπους», έλεγε το 1821 ο ποιητής Heinrich Heine σαν να προφήτευε το μέλλον.
«Μερικές φορές, το πιο ανατρεπτικό πράγμα που μπορείς να κάνεις είναι να διαβάσεις ένα βιβλίο και μετά να συζητήσεις γι’ αυτό», μας λέει σήμερα η ποπ σταρ Dua Lipa, θέλοντας να μιλήσει για τη σύγχρονη, παγκόσμια επιδημία κατά της ελευθερίας του λόγου.
Στις 10 Μαΐου συμπληρώθηκαν 93 χρόνια από το «Ολοκαύτωμα των Βιβλίων», το πιο διαβόητο και μαζικό στην ιστορία. Ήταν το 1933 στη ναζιστική Γερμανία όταν χιλιάδες Γερμανοί φοιτητές συγκεντρώθηκαν σε 34 πανεπιστημιακές πόλεις (με κέντρο την πλατεία Opernplatz στο Βερολίνο), δημιούργησαν τεράστιες φωτιές και έκαψαν περισσότερα από 25.000 βιβλία μέσα σε μία νύχτα. Οτιδήποτε θεωρήθηκε «μη γερμανικό». Έργα κορυφαίων επιστημόνων και συγγραφέων, όπως του Albert Einstein, του Sigmund Freud, του Karl Marx, του Ernest Hemingway, του Thomas Mann και, μεταξύ άλλων, τα βιβλία του ποιητή Heinrich Heine, του οποίου η προφητεία θα επιβεβαιωνόταν με τον πιο εφιαλτικό τρόπο, λίγα χρόνια μετά, στα στρατόπεδα συγκέντρωσης του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.
Σήμερα μπορεί να μην καίγονται βιβλία, όμως στις επίσημες εκθέσεις της PEN America διαβάζουμε πως τα τελευταία χρόνια έχουν καταγραφεί στις ΗΠΑ σχεδόν 23.000 απαγορεύσεις βιβλίων. Και ενώ μέχρι πέρυσι η λογοκρισία στόχευε μόνο βιβλία μυθοπλασίας, η νέα τάση είναι απαγορεύσεις σε non-fiction βιβλία (ιστορικά, βιογραφίες, βιβλία για κοινωνικά κινήματα και την υγεία). Αλλά και σε παγκόσμιο επίπεδο, οι απόπειρες λογοκρισίας καταγράφουν ιστορικά υψηλά επίπεδα, καθώς δεν πρόκειται για μεμονωμένα περιστατικά, αλλά για οργανωμένες και πολιτικά στοχευμένες εκστρατείες.
Στο Βερολίνο, στο σημείο ακριβώς της καύσης των βιβλίων του 1933 υπάρχει ένα συγκλονιστικό μνημείο, μια υπόγεια άδεια βιβλιοθήκη με λευκά ράφια –τόσα ώστε να χωράνε τα βιβλία που ρίχτηκαν στις φλόγες εκείνη τη νύχτα–, ορατή από ένα τζάμι στο έδαφος.
Η σύγχρονη βιβλιοθήκη των επικηρυγμένων βιβλίων, που συνδέει το ζοφερό χθες με την καταστολή της ελεύθερης σκέψης του σήμερα, ονομάζεται The Manifesto Library, κατοικοεδρεύει στο Πόρτο και εγκαινιάστηκε στις 27 Ιουνίου 2026. Η ιδέα και η υλοποίηση φέρουν το όνομα της Dua Lipa.
Από το Service95 Book Club στο Livraria Lello
«Αυτή η βιβλιοθήκη είναι ένας φόρος τιμής στα βιβλία που εξαφανίστηκαν, στους συγγραφείς των οποίων το θάρρος αποκαλύπτει τις δομές εξουσίας και ελέγχου και στους αναγνώστες που αρνούνται να τους υποδείξουν ποιο βιβλίο επιτρέπεται να διαβάσουν», ανέφερε η Dua Lipa στα εγκαίνια.
Από το 2021, η Lipa στηρίζει τη λογοτεχνία μέσα από τη λέσχη βιβλίου Service95 Book Club που έχει δημιουργήσει: «Όταν την ίδρυσα, η φιλοδοξία μου ήταν να γίνει ένα σπίτι για συγγραφείς και αναγνώστες, όπου κι αν βρίσκονται και όποιες κι αν είναι οι συνθήκες της ζωής τους. Η ανάγνωση του κόσμου μας φέρνει πιο κοντά».
Τώρα έκανε ένα ακόμη βήμα ανοίγοντας τη δική της βιβλιοθήκη, την πρώτη φυσική εκδοχή της λέσχης, η οποία στεγάζεται στο φημισμένο βιβλιοπωλείο Livraria Lello στο Πόρτο της Πορτογαλίας, σε ένα νέο χώρο που σχεδίασε ο βραβευμένος αρχιτέκτονας Álvaro Siza.
Το Livraria Lello είναι ένα από τα πιο διάσημα βιβλιοπωλεία στον κόσμο, γνωστό για την εντυπωσιακή νεογοτθική αρχιτεκτονική του, αλλά και την προσφορά του στα γράμματα. Η φετινή χρονιά ήταν ορόσημο για το Livraria Lello, καθώς γιορτάζει τα 120 χρόνια του, ένα ορόσημο που γιόρτασε και με τη φιλοξενία μιας πρωτοβουλίας που τιμά τη λογοτεχνική ελευθερία.
Οι απαγορεύσεις βιβλίων εντάσσονται ολοένα συχνότερα σε ευρύτερες πολιτισμικές και πολιτικές συγκρούσεις γύρω από την ταυτότητα, την ιστορία και την εκπαίδευση.
100 Βιβλία
Η βιβλιοθήκη της Dua Lipa περιλαμβάνει 100 βιβλία που, όπως περιγράφει η ίδια, «θέτουν ερωτήματα ή έχουν τεθεί υπό αμφισβήτηση» και «σε ορισμένες περιπτώσεις, οι συγγραφείς τους πλήρωσαν τα λόγια τους με την ίδια τους τη ζωή».
Τα 100 βιβλία είναι οργανωμένα γύρω από τέσσερις βασικές θεματικές:
Εξουσία (Power): Η ενότητα εξετάζει ποιος ασκεί την εξουσία, ποιος την αμφισβητεί και ποιος έχει το δικαίωμα να γράφει την ιστορία που μαθαίνουμε. Περιλαμβάνει βιβλία που αμφισβητούν τις κατεστημένες δομές πολιτικής και κοινωνικής εξουσίας, όπως το «1984» του George Orwell και «Το Δεύτερο Φύλο» της Simone de Beauvoir.
Έλεγχος (Control): Εδώ χαρτογραφούνται οι μηχανισμοί με τους οποίους περιορίζεται η ελευθερία της σκέψης. Δίνει έμφαση στην προπαγάνδα και την πίεση που ασκούν οι διάφοροι θεσμοί. Περιλαμβάνει ιστορίες για κοινωνίες που «πνίγουν» το άτομο και ακυρώνουν τη μοναδικότητά του, όπως τα «Η Ιστορία της Θεραπαινίδας» της Margaret Atwood και «Η Αστυνομία της Μνήμης» της Yoko Ogawa.
Φωνή (Voice): Κατηγορία αφιερωμένη στην ενδυνάμωση των περιθωριοποιημένων φωνών. Εστιάζει σε βιβλία που έχουν απαγορευτεί επειδή μιλούν ανοιχτά για τη φυλή και τη σεξουαλικότητα. Περιλαμβάνει έργα συγγραφέων που τόλμησαν να εκφράσουν την αλήθεια τους, μερικές φορές ρισκάροντας ακόμα και την ίδια τους τη ζωή, όπως ο Salman Rushdie.
Μνήμη (Memory): Η τελευταία ενότητα εστιάζει στη διατήρηση της συλλογικής και ατομικής μνήμης που κάποιοι προσπάθησαν να σβήσουν από την ιστορία. Περιλαμβάνει βιβλία που λειτουργούν ως ιστορικά ντοκουμέντα ή μαρτυρίες, θυμίζοντάς μας γεγονότα και αλήθειες που δεν πρέπει να ξεχαστούν, όπως η «Αβάσταχτη Ελαφρότητα του Είναι» του Milan Kundera και «Τα βιβλία του Ιακώβ» της Olga Tokarczuk.
Από το Μέτωπο των Απαγορεύσεων
Οι απαγορεύσεις βιβλίων το 2026 δεν πρόκειται για μεμονωμένες αντιδράσεις απέναντι σε συγκεκριμένους τίτλους. Όπως δείχνουν οι διεθνείς οργανώσεις, οι απαγορεύσεις εντάσσονται ολοένα συχνότερα σε ευρύτερες πολιτισμικές και πολιτικές συγκρούσεις γύρω από την ταυτότητα, την ιστορία και την εκπαίδευση.
Η οργάνωση PEN International προειδοποιεί για την ανησυχητική έξαρση του φαινομένου παγκοσμίως, όπως στη Λευκορωσία, τη Βραζιλία, την Κίνα, την Ουγγαρία, τη Ρωσία και την Τουρκία. Πρόσφατα, έκπληξη προκάλεσε και μια έρευνα της οργάνωσης Index on Censorship, που έδειξε ότι και στη Βρετανία έχουν δεχτεί πιέσεις πάνω από τους μισούς σχολικούς βιβλιοθηκάριους για να αποσύρουν βιβλία (κυρίως με ΛΟΑΤΚΙ+ περιεχόμενο).
Μια ανησυχητική τάση που καταγράφει στις ΗΠΑ η Pen America δείχνει μετατόπιση από τη στόχευση των βιβλίων μυθοπλασίας στα non-fiction. Το γεγονός ότι απαγορεύονται βιβλία για την αρχαία Αίγυπτο, το πεπτικό σύστημα και την αυτοβοήθεια για εφήβους, για παράδειγμα, φανερώνουν μια τάση αντιδιανοητισμού (anti-intellectualism), την οργανωμένη προσπάθεια υποβάθμισης της γνώσης και της εκπαίδευσης, που αντικατοπτρίζει την ευρύτερη πολιτική επίθεση και περιφρόνηση στην επιστήμη και την τεχνογνωσία – τακτικές που συνδέονται εδώ και καιρό με την άνοδο ακροδεξιών αντιλήψεων.
Πέρσι καταγράφηκε και μια μαζική απαγόρευση βιβλίων από την ίδια την ομοσπονδιακή κυβέρνηση των ΗΠΑ στα σχολεία που λειτουργεί το Υπουργείο Άμυνας για τα παιδιά των στρατιωτικών (DoDEA), μια «μαύρη λίστα» που οδήγησε μάλιστα σε δικαστική μάχη. Για πρώτη φορά, η λογοκρισία ξέφυγε από τις τοπικές κοινωνίες και πέρασε σε ανώτατο κυβερνητικό επίπεδο.
Στη μεταπολιτευτική Ελλάδα η λογοκρισία απαγορεύεται από το Σύνταγμα, ωστόσο, τα τελευταία χρόνια εκδηλώνεται ένα είδος «άτυπης» λογοκρισίας, πιέσεις από θρησκευτικές, συντηρητικές ή γονεϊκές οργανώσεις. Στην Κύπρο, μάλιστα, αποσύρθηκε από νηπιαγωγείο το παιδικό βιβλίο «Οικογένεια είναι…» της Κατρίνας Τσάνταλη (εκδόσεις Διόπτρα), το οποίο μιλά για τα διαφορετικά είδη οικογένειας, κατόπιν διαμαρτυρίας της οργάνωσης Κίνημα Ενωμένων Κυπρίων Κυνηγών, προκαλώντας συζήτηση για το αν οι γονείς έχουν το δικαίωμα να επιβάλλουν λογοκρισία στα σχολεία.
«Πολλοί από τους λεγόμενους “ανήσυχους γονείς” δεν αντιλαμβάνονται πραγματικά το ψηφιακό περιβάλλον μέσα στο οποίο κινούνται τα παιδιά τους. Εστιάζουν σχεδόν εμμονικά στα βιβλία».
***
Όταν ρώτησαν τον John Green, μια από τις κορυφαίες σύγχρονες φωνές της νεανικής λογοτεχνίας, του οποίου το βιβλίο «Αναζητώντας την Αλάσκα» (στα ελληνικά από τις εκδόσεις Ψυχογιός) μετρά τις περισσότερες απαγορεύσεις στα σχολεία των ΗΠΑ, πώς γίνεται σε μια εποχή που η ανάγνωση μεταξύ των νέων παρουσιάζει τέτοια κάμψη η λογοκρισία να εντείνεται, απάντησε πως «πολλές φορές αυτό που πραγματικά βρίσκεται στο στόχαστρο δεν είναι τα ίδια τα βιβλία, αλλά η ίδια η ιδέα της βιβλιοθήκης: η αρχή της ισότιμης πρόσβασης όλων στη γνώση, την πληροφόρηση και τις ιστορίες».
Πρόσθεσε, μάλιστα, πως «πολλοί από τους λεγόμενους “ανήσυχους γονείς” δεν αντιλαμβάνονται πραγματικά το ψηφιακό περιβάλλον μέσα στο οποίο κινούνται τα παιδιά τους. Εστιάζουν σχεδόν εμμονικά στα βιβλία, ενώ ίσως θα έπρεπε να προβληματίζονται εξίσου για ένα μέρος του περιεχομένου που καταναλώνεται καθημερινά στο TikTok».
Καταλήγοντας δηλώνει «λίγο προκατειλημμένος», γιατί πιστεύει ότι «τα βιβλία έχουν μια δύναμη να αλλάζουν τον άνθρωπο και να μεταμορφώνουν τη ζωή των αναγνωστών με έναν τρόπο που το TikTok απλώς δεν μπορεί».
Μόνο που αυτό δεν αφορά μόνο την παιδική και νεανική λογοτεχνία. Αφορά, τελικά, «την ικανότητα μιας κοινωνίας να φαντάζεται να ερμηνεύει και να οικοδομεί το μέλλον της».
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
Από τον «Δον Κιχώτη» σε BookTok και AI: Ποιος Ορίζει τα Κλασικά του Μέλλοντος;
Από τον Zola στον Coetzee: Η Ηθική της Κατηγορίας και της Ατίμωσης
Matteo Nucci: «Ο Μόνος Πλούτος που Έχει ο Άνθρωπος Είναι ο Χρόνος»
